حقایق مسجد قبا اولین مسجد اسلام + روایات و مشخصات داخل مسجد

آشنایی با رازهای زیبای مسجد قبا و داستان ساخت آن

مسجد قبا اولین مسجد ساخته شده در جهان اسلام است که در فرصت چندروزه اقامت پیامبر (ص) خارج از شهر مدینه بعد از هجرت از مکه، در قریه‌ای به همین نام تأسیس شد. حضرت محمد (ص) پس از رسیدن به قبا، چند روزی را در آنجا به سر بردند تا آن‌که امیر مؤمنان، علی (ع) و برخی دیگر از اعضای خانواده‌اش به ایشان پیوستند، آنگاه همگی راهی یثرب شدند.

در چهار روزی که رسول خدا (ص) در قبا بود، مسجدی در این ناحیه به دستور ایشان و به پیشنهاد عمار یاسر و با تقاضای ساکنان محل بنا شد. بنا فرمود که طی آن تنها دیواری از سنگ‌های حره بر گرد آن کشیده شد. البته تا زمان توسعه ولید مسجد سقف نداشت یا اگر هم داشت از همان شاخه‌های خرما بود. مسجد قبا یکی از مهم‌ترین و زیباترین مساجدی است که در محدوده فعلی مدینه قرار دارد، چرا که با توسعه شهر، قبا نیز در محدوده مدینه قرار گرفته است.

در سال 1406 هجری قمری بنای مسجد قبا بازسازی شد. کتیبه‌ای سنگی که مربوط به این بازسازی است در بیرون مسجد نصب شده است. منطقه قبا در فاصله شش کیلومتری جنوب مسجدالنبی (ص) واقع است و از نقاط خوش‌آب‌وهوا و از مناطق زراعی و پرآب اطراف مدینه به شمار می‌آید.

به همین دلیل نخلستان‌های زیادی در قبا وجود داشته و دارد. مردم این منطقه، که به نام طایفه بنو عمرو بن عوف شناخته می‌شدند، به دلیل واقع شدن قبا در جنوب شهر مدینه و در واقع سرِ راه مکه به مدینه، نخستین میزبان پیامبر و مهاجرین در وقت هجرت بودند.

پیش از آمدن رسول خدا (ص)، شماری از مهاجران که از مکه به مدینه آمدند، به‌طور موقت در قبا ساکن شدند. پس از آن‌که رسول خدا (ص) به قبا آمدند، چند روزی در آنجا توقف کرده و آن‌گاه که خانواده آن حضرت، همراه علی بن ابی‌طالب (علیه‌السلام) به ایشان پیوستند، به سوی محل اصلی یثرب، یعنی جایی که امروزه مسجدالنبی (ص) قرار دارد، راهی شدند.

اطلاعات و مشخصات کلی مسجد قبا

تاریخ ساخت و محل بنای مسجد قبا

ورود رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) را به قبا، دوشنبه، دوازدهم یا چهاردهم ربیع‌الأول نوشته‌اند. آن حضرت در این چند روز میهمان کلثوم بن هِدْم بود و در منزل سعد بن خَیْثمه با مردم نماز می‌خواند.

خانه سعد بن خَیْثمه و کلثوم بن هِدْم در سمت قبله مسجد ـ جنوب غربی ـ بوده و هر دوی آن‌ها در حال حاضر، در مسجد قرار گرفته است. تا پیش از توسعه سال 1406 قمری، خانه سعد بن خَیْثمه به‌صورت مستقل وجود داشته و طی چهارده قرن، زائران قبا به آن خانه نیز وارد شده و در آن نماز می‌خواندند.

در حال حاضر، محل این دو خانه، در سمت قبله مسجد قبا، سمت راست محراب واقع است. رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) بعدها نیز که در مرکز مدینه ساکن شد، هر هفته، گاه روزهای شنبه و گاه دوشنبه به قبا می‌آمد و در این مسجد نماز می‌گزارد. ابن شَبّه نوشته است:

«إنَّ النَّبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) کانَ یَأتِی قُباء یَوْمَ الإثْنَین.»

طبق روایات بسیار، در ساخت این مسجد شخص رسول‌الله (ص) زحمات فراوانی متحمل شدند، به حدی که اصحاب همراه آن حضرت، از ایشان تقاضا کردند تا به استراحت بپردازند، اما پیامبر (ص) این خواسته را نپذیرفته و در ساخت این مسجد مشارکت جستند.

در روایات گفته شده از بین اصحاب رسول‌الله (ص) سلمان فارسی، مقداد بن اسود و عمار بن یاسر بیشترین نقش را در ساخت این مسجد به عهده داشتند. نخستین سنگ‌های بنای مسجد قبا توسط حضرت محمد (ص) پس از مهاجرت او از مکه به مدینه گذاشته شد.

ساخت مسجد ضرار مقابل مسجد قبا توسط منافقان

مدتی بعد منافقان شهر مدینه با سوءاستفاده از خروج پیامبر (ص) از شهر مدینه جهت شرکت در جنگ تبوک، اقدام به ساخت مسجدی در مقابل مسجد قبا کردند تا تحت پوشش عبادت در آن مسجد، به توطئه علیه اسلام و مسلمانان بپردازند.

منافقان مدینه در توجیه ساخت مسجدی که بعدها “ضرار” نام گرفت، هنگامی که پیامبر (ص) عازم جنگ تبوک بودند، به حضور ایشان رسیده و با این بهانه که پیران و بیمارانشان در شب‌های تار و بارانی نمی‌توانند مسافت میان مسجد قبا و محله‌های خود را طی کنند، از حضرت رسول (ص) خواستند که اجازه دهد آنان در محله خود مسجدی بسازند؛ که البته پیامبر (ص) در تأیید و رد درخواست آنان سخنی نگفتند و تصمیم نهایی را به مراجعت از جنگ تبوک موکول کردند.

هرچند منافقان با خروج پیامبر (ص) از مدینه به سرعت ساخت این مسجد را به پایان رسانده و بعد از مراجعت پیامبر (ص) از جنگ، برای مشروعیت‌بخشیدن به اقدام خود از رسول‌الله (ص) دعوت کردند تا آن مسجد را با اقامه نماز افتتاح کنند، که در این هنگام آیات ۱۰۷ و ۱۰۸ سوره توبه نازل شد و با نامیدن آن مسجد به نام «ضرار»، پیامبر (ص) از توطئه منافقان آگاه گردید.

پروردگار عالمیان با عبارت «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَىٰ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ» {مسجدی که از روز اول بر اساس تقوا تأسیس شده است سزاوارتر است تا در آن نمازگزاری} در شأن مسجد قبا، ضمن بیان فضیلت آن، اجر کسانی که خالصانه در ساخت آن مشارکت جستند را به شایستگی ادا کرد و در ادامه مسجد ضرار نیز به دستور پیامبر (ص) تخریب گردید.

متن کامل آیه 108 سوره توبه با ترجمه

لا تَقُمْ فیهِ اَبَداً لَمَسْجِدٌ اُسِّسَ عَلَی التَّقْوی‏ مِنْ اَوَّلِ یَوْمٍ اَحَقُّ اَنْ تَقُومَ فیهِ فیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ اَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرینَ

هرگز در آن (مسجد به عبادت) نایست مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده شایسته‌تر است که در آن (به عبادت) بایستی، در آن مردانی هستند که دوست می‌دارند پاکیزه باشند و خداوند پاکیزگان را دوست دارد.

بازسازی‌های مسجد قبا

بنای مسجد قبا در دوران خلافت عثمان بن عفان تعمیر و گسترش یافت. دومین دگرگونی در مسجد قبا به دوران عمر بن عبدالعزیز مربوط می‌شود که تا سالیان متمادی به همان شکل باقی ماند.

در سال ۵۵۵ قمری، جمال‌الدین اصفهانی، وزیر زنگیان موصل، فرمان تجدید بنای آن را صادر کرد و بر اساس آن مسجد بازسازی شد. همچنین در قرن هشتم و نهم هجری قمری، تعمیرات اساسی و تجدید بنای برخی قسمت‌ها صورت گرفت. پس از آن، در زمان حکومت عثمانی و به‌ویژه در دوران سعودی، گسترش یافته و به چندین برابر رسید.

توسعه مسجد قبا

نخستین تغییر در مسجد قبا، تغییر در محراب آن بود. زمانی که قبله مسلمانان از بیت‌المقدس به جانب مسجدالحرام تغییر کرد، پیامبر (ص) به قبا آمدند و با کمک اصحاب، قبله مسجد را به سوی کعبه قرار دادند. در طول تاریخ، مسجد قبا توسعه یافته و بازسازی شده است. از جمله در زمان خلیفه سوم (عثمان بن عفان) و نیز در دوران حکومت عمر بن عبدالعزیز، که وی آن را توسعه داد و رواق‌ها و مناره‌ای برای آن ساخت.

آخرین بار در سال ۱۴۰۵ قمری، از چهار طرف به مساحت مسجد قبا افزوده شد و به جای ساختمان قدیم آن، بنایی بزرگ‌تر بر اساس معماری بنای قبلی برپا گردید. در این توسعه، خانه‌های کلثوم بن هدم و سعد بن خشیمه، که محل سکونت رسول خدا (ص) بود، نیز در داخل مسجد قبا قرار گرفت و ویران شد.

مساحت تقریبی این مسجد و بناهای جانبی مربوط به آن، در محدوده‌ای به مساحت ۱۳۵۰۰ متر مربع می‌باشد که بر اساس محاسبات معماران آن، گنجایش بیست هزار نمازگزار را دارد.

در سال ۱۳۸۸ قمری ملک فیصل، رواق‌های آن را در جهت شرقی مسجد توسعه داد. بنای جدید آن که در ۲۶ صفر سال ۱۴۰۶ قمری به پایان رسید، در شکل معماری جدید خود، یکی از مهم‌ترین و زیباترین مساجد مدینه‌منوره است.

تعداد گنبد و دیگر مشخصات ظاهری مسجد قبا

در حال حاضر، مسجد قبا با ۵۶ گنبد باشکوه که هر کدام قطری معادل ۵.۳۰ متر و ارتفاعی بین ۱۸.۳۰ تا ۲۴.۳۰ متر دارند، خودنمایی می‌کند. این گنبدها، جلوه‌ای منحصر به فرد به معماری مسجد بخشیده‌اند.  در بنای فعلی چهار مناره برای این مسجد در نظر گرفته شده که هر کدام ۴۷ متر طول دارد.