احکام و آداب کامل عقیقه؛ عقیقه چیست و چگونه به شیوه شرعی انجام می‌شود؟
عقیقه یکی از سنت‌های اسلامی برای شکرگزاری به مناسبت تولد فرزند است که با ذبح حیوان و رعایت آداب و احکام شرعی انجام می‌شود. در این مقاله با مفهوم عقیقه، زمان مناسب انجام آن، شرایط حیوان، نحوه ذبح، آداب تقسیم گوشت و احکام عقیقه برای نوزاد دختر و پسر آشنا می‌شوید.
آشنایی با احکام فقهی عقیقه و دانستن اینکه از دیدگاه اسلام عقیقه چیست، به خانواده‌ها کمک می‌کند تا این سنت مؤکد الهی را مطابق سیره پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله و ائمه اطهار علیهم‌السلام اجرا کنند. در تعریف فقهی، عقیقه عبارت است از ذبح شرعی یکی از انعام سه‌گانه یعنی شتر، گاو یا گوسفند (شامل میش و بز) به نیت حفظ جان و تندرستی نوزاد یا بزرگسال، شکرگزاری در پیشگاه پروردگار و اطعام مؤمنان و نیازمندان. زمان برتر برای اقامه عقیقه، روز هفتم ولادت فرزند در کنار نام‌گذاری نیکو، تراشیدن موی سر و صدقه دادن نقره به وزن مو است؛ اما اگر در کودکی انجام نشود، استحباب آن ساقط نمی‌گردد.
عقیقه چیست و چه احکامی در روز هفتم، بزرگسالی و دوقلوها دارد؟
در پاسخ فقهی به این سؤال که حکم تکلیفی عقیقه چیست، حضرت امام خمینی (ره) در کتاب تحریر الوسیلة (جلد ۲، صفحه ۳۳۱، مسأله ۹) می‌فرماید:«مِنَ الْمُسْتَحَبَّاتِ الْأَكِيدَةِ الْعَقِيقَةُ عَنِ الْمَوْلُودِ ذَكَراً كَانَ أَوْ أُنْثَى، وَيُسْتَحَبُّ أَنْ يُعَقَّ عَنْهُ فِي الْيَوْمِ السَّابِعِ، وَإِنْ تَأَخَّرَ لَمْ يَسْقُطْ حَتَّى يَبْلُغَ، بَلْ لَوْ لَمْ يُعَقَّ عَنْهُ حَتَّى بَلَغَ يَعُقُّ عَنْ نَفْسِهِ، بَلْ لَوْ لَمْ يَعُقَّ فِي حَيَاتِهِ فَلَا بَأْسَ بِأَنْ يُعَقَّ عَنْهُ بَعْدَ مَوْتِهِ»؛ یعنی:«از مستحبات مؤکد، عقیقه کردن برای نوزاد است خواه پسر باشد یا دختر؛ و مستحب است که در روز هفتم برای او عقیقه شود، و اگر به تأخیر افتد تا زمان بلوغ ساقط نمی‌گردد؛ بلکه اگر تا زمان بلوغ برای او عقیقه نشده باشد، خودش برای خویش عقیقه می‌کند، و حتی اگر در زمان حیاتش عقیقه نکرده باشد، اشکالی ندارد که پس از وفاتش برای او عقیقه انجام شود».
مستند روایی عقیقه بزرگسال، حدیث عمر بن یزید در کتاب الکافی (جلد ۶، صفحه ۲۵، حدیث ۳) است که می‌گوید:«فَأَمَرَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ فَعَقَقْتُ عَنْ نَفْسِي وَأَنَا شَيْخٌ»؛ یعنی:«امام صادق علیه‌السلام فرمان دادند و من در کهنسالی برای خودم عقیقه کردم». همچنین در حدیث صحیح عمار ساباطی در من لا یحضره الفقیه (جلد ۳، حدیث ۴۷۱۴) از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است:«الْعَقِيقَةُ لَازِمَةٌ لِمَنْ كَانَ غَنِيّاً، وَمَنْ كَانَ فَقِيراً إِذَا أَيْسَرَ فَعَلَ، فَإِنْ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى ذَلِكَ فَلَيْسَ عَلَيْهِ شَيْءٌ»؛ یعنی:«عقیقه برای فرد توانگر لازم است و شخص تهی‌دست هرگاه گشایش یافت انجام می‌دهد، و اگر قدرت نیافت چیزی بر او نیست». برای فرد متمکن، صدقه دادن قیمت دام جای ذبح را نمی‌گیرد؛ چنان‌که امام باقر علیه‌السلام در الکافی (جلد ۶، صفحه ۲۵، حدیث ۸) هنگام تولد دو فرزند دوقلو دستور تهیه دو دام مستقل را صادر فرمودند و رهبر شهید آیت‌الله سید علی حسینی خامنه‌ای (ره) نیز بر استقلال عقیقه هر فرزند تأکید کرده‌اند.
شرایط دام عقیقه، دعای هنگام ذبح و حکم شکستن یا دفن استخوان‌ها
در انتخاب دام عقیقه، اتفاق نظر فقهای امامیه بر آن است که حیوان باید از «انعام سه‌گانه» یعنی شتر، گاو و گوسفند (شامل میش و بز) باشد و ذبح مرغ و خروس عقیقه محسوب نمی‌شود. امام صادق علیه‌السلام در الکافی (جلد ۶، صفحه ۳۱، حدیث ۲) می‌فرمایند:«الْعَقِيقَةُ لَيْسَتْ بِمَنْزِلَةِ الْهَدْيِ، خَيْرُهَا أَسْمَنُهَا»؛ یعنی:«عقیقه در سخت‌گیری شرایط مانند قربانی حج نیست؛ بهترین حیوان عقیقه، فربه‌ترین آن است». هنگام ذبح رو به قبله، آیه «إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» (سوره انعام، آیه ۱۶۲) که علامه طباطبایی (ره) در المیزان (جلد ۷) آن را مظهر عبودیت خالصانه می‌داند، قرائت می‌شود که در راهنمای جامع دعای عقیقه و آداب قرائت آن آمده است.
درباره آداب پس از ذبح، در کتاب الکافی (جلد ۶، صفحه ۳۳، حدیث ۳) امام صادق علیه‌السلام از قول امام باقر علیه‌السلام درباره مالیدن خون عقیقه بر سر نوزاد می‌فرمایند:«ذَاكَ شِرْكٌ... كَانَ يُعْمَلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَنُهِيَ عَنْهُ فِي الْإِسْلَامِ»؛ یعنی:«این کار شرک است و عملی بود که در جاهلیت انجام می‌شد و در اسلام از آن نهی شده است». همچنین در حدیث حسن الکافی (جلد ۶، صفحه ۲۸، حدیث ۱۱) از امام صادق علیه‌السلام آمده است:«الْعَقِيقَةُ يَوْمَ السَّابِعِ، وَيُعْطَى الْقَابِلَةُ الرِّجْلُ مَعَ الْوَرِكِ، وَلَا يُكْسَرُ الْعَظْمُ»؛ یعنی:«عقیقه در روز هفتم است، ران و لگن به قابله داده می‌شود و استخوان شکسته نمی‌شود». صاحب جواهر (ره) در جواهر الکلام (جلد ۳۱) تصریح کرده است که نشکستن استخوان مستحب است، اما دفن استخوان‌ها در خاک هیچ سند روایی ندارد.
نحوه توزیع گوشت عقیقه و مزایای ثبت سفارش در مجموعه ذبیح
در مرحله توزیع گوشت، در کتاب من لا یحضره الفقیه (جلد ۳، حدیث ۴۷۱۸) از امام صادق علیه‌السلام روایت شده است:«وَتُطْعِمُ مِنْهَا عَشَرَةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَإِنْ زَادَ فَهُوَ أَفْضَلُ»؛ یعنی:«از عقیقه به ده نفر از مسلمانان غذا می‌دهد و اگر بیشتر باشد بهتر است». آیت‌الله العظمی بهجت (ره) در جامع المسائل (جلد ۳، صفحه ۵۸۱) بیان فرموده‌اند که طبخ گوشت و دعوت دست‌کم ده مؤمن مستحب است و خوردن پدر و مادر از گوشت عقیقه کراهت دارد ولی حرام نیست. شهید مرتضی مطهری (ره) نیز در کتاب عدل الهی (جلد ۱) اطعام و صدقه را عامل دفع بلا می‌داند. برای آگاهی بیشتر، مطالعه احکام تقسیم و مصرف گوشت عقیقه راهگشاست.
از آنجا که انتخاب بره سالم، قرائت دقیق دعای عقیقه با نام صاحب عقیقه و پدرش، ذبح اسلامی رو به قبله و تفکیک گوشت از مفاصل بدون شکستن استخوان نیازمند مهارت است، مجموعه ذبیح بستر انجام نیابتی و حضوری این سنت را فراهم کرده است. شما می‌توانید همین امروز از طریق صفحه ثبت سفارش عقیقه آنلاین از سایت مجموعه ذبیح، دام مناسب را انتخاب کنید، فیلم مستند قرائت دعا و ذبح را دریافت نمایید و بسته‌های گوشت را در تهران تحویل بگیرید یا با رسید رسمی به خیریه‌های معتبر بسپارید.