کمونیست یعنی چه و کمونیسم کیست؟ قوانین کمونیزم خوبه یا بد؟
کمونیسم مکتبی است که با هدف حذف طبقات اجتماعی و مالکیت خصوصی، به دنبال ایجاد جامعهای برابر برای تمام انسانهاست. این مقاله مفاهیم کلیدی این ایدئولوژی تاثیرگذار را به زبانی ساده بیان میکند.
با کمونیست و کمونیزم آشنا شوید
کمونیسم در ظاهر ساده به نظر میرسد، اما در باطن، دارای مفهومی عمیق و بحثبرانگیز است؛ ایدهای که رد پای آن در تحولات بزرگ تاریخی دیده میشود و هنوز هم در گفتمانهای سیاسی و اجتماعی، حضوری پررنگ دارد. اما معنی کمونیست چیست؟ آیا صرفاً نظریهای برای برقراری عدالت اقتصادی است یا جنبشی که جهان را از ریشه تغییر داد؟ کمونیستها دقیقاً چه کسانی هستند و چرا این نام را برای خود برگزیدهاند؟ در این بخش از نمناک، به دنبال پاسخ این پرسشها هستیم و ابعاد مختلف این اندیشه را واکاوی میکنیم.
کمونیست به زبان ساده
«کمونیست کسی است که از آرمانهای مکتب کمونیسم دفاع میکند. از نظر یک کمونیست، تمامی منابع و ابزارهای تولید باید بهطور عمومی در اختیار جامعه باشند تا شکاف طبقاتی به حداقل برسد. خلاصه اینکه، کمونیستها سعی میکنند با فعالیتهای مختلف سیاسی و اجتماعی، جامعهای برابر بسازند.»
کمونیسم یا کمونیزم چیست؟
در پاسخ به سوال متداول کاربران " کمونیزم یعنی چه؟ " باید بگوییم، کمونیسم یا کمونیزم یک مکتب سیاسی و اقتصادی با هدف برپایی جامعهای بدون طبقه و بر پایه مالکیت عمومی است.
کمونیسم زبان ساده، میگوید منابع اصلی تولید مثل کارخانهها، معادن و سرمایههای کلان نباید در انحصار عدهای خاص باشد، بلکه باید در اختیار عموم مردم قرار بگیرد تا شکافهای طبقاتی از بین برود و منابع بهطور عادلانهتری توزیع شود. در نهایت، هدفِ نظریهی مارکسیستیِ کمونیسم، رسیدن به جامعهای است که در آن نه تنها خبری از طبقات اجتماعی نیست، بلکه ساختار «دولت» (به عنوان ابزار سلطه بر جامعه) نیز دیگر معنایی ندارد.
کمونیزم یا کمونیسم؛ کدام درست است؟
هر دو عبارت «کمونیزم» و «کمونیسم» در زبان فارسی به کار میروند، اما واژه معیار و رایجتر، «کمونیسم» است. بنابراین، توصیه میشود در متون رسمی و آموزشی، از این شکل استفاده کنید.
کشورهای کمونیست کداماند؟
در دهههای گذشته، بسیاری از کشورهای جهان، از جمله اتحاد جماهیر شوروی و کشورهای بلوک شرق، تحت حاکمیتهای کمونیستی قرار داشتند. امروزه نیز کشورهایی مانند چین، ویتنام، لائوس، کوبا و کره شمالی توسط احزاب کمونیست هدایت میشوند. البته سیاستهای اقتصادی و حکومتی در این کشورها مسیرهای متفاوتی را طی کرده است؛ بنابراین نمیتوان همه آنها را لزوماً یک نوع نظام کمونیستی مشابه دانست.
قوانین کمونیست ها
اگرچه نحوه اجرای سیاستهای کمونیستی بسته به کشور و دوره تاریخی متفاوت بوده است، اما تمام نظامهای کمونیستی بر چهار ستون اصلی بنا شدهاند:
- مالکیت عمومی ابزار تولید
در نگاه کمونیستی، مالکیت خصوصی بر ابزارهای تولید (مانند کارخانهها، معادن و زمینهای کشاورزی) معنایی ندارد. هدف این است که تمام منابع حیاتی در اختیار جامعه یا نهادهای عمومی قرار بگیرد تا سود حاصل از آن، نه به جیب افراد خاص، بلکه به کل مردم برسد.
- برنامهریزی اقتصادی
در نظامهای کمونیستی، بازار آزاد جای خود را به «برنامهریزی دولتی» میدهد. دولت نقش اصلی را در اقتصاد ایفا میکند و تصمیم میگیرد که چه چیزی تولید شود و چگونه بین مردم توزیع شود؛ هدف این است که اقتصاد از رقابت شخصی دور شده و در خدمت نیازهای عمومی قرار گیرد.
- برابری اجتماعی
یکی از اهداف کلیدی این ایدئولوژی، از بین بردن شکافهای عمیق طبقاتی است. کمونیستها تلاش میکنند با ایجاد شرایط برابر اقتصادی و اجتماعی، فاصلهی بین فقیر و غنی را به حداقل برسانند تا همه افراد از امکانات مشابه برخوردار باشند.
- جامعه بدون طبقه
هدف غایی یا آرمانی در نظریه مارکسیستی، ایجاد جامعهای است که در آن هیچ طبقه اجتماعی وجود نداشته باشد. در این مرحله، دولت بهعنوان یک نهاد کنترلگر نیز از میان میرود و جامعه بهصورت خودگردان و اشتراکی اداره میشود.
نکته:
باید توجه داشت که این اصول در طول تاریخ توسط کشورهای مختلف به شکلهای متفاوتی اجرا شدهاند و در عمل، نتایج و پیامدهای بسیار گوناگون و گاه متناقضی را بهدنبال داشتهاند.
فرق کمونیست و کمونیسم چیست؟
کمونیسم نام یک ایدئولوژی و نظریه سیاسی و اقتصادی است؛ اما «کمونیست» به فردی گفته میشود که به این ایدئولوژی باور دارد یا از آن حمایت میکند. بنابراین، کمونیسم یک اندیشه و مکتب است، در حالی که کمونیست به فرد یا گروه پیرو این اندیشه گفته میشود.
فرق کمونیست و دموکراسی
برای درک تفاوت این دو، باید بدانیم دموکراسی یک «روش حکومتداری» است، اما کمونیسم یک «ایدئولوژی سیاسی و اقتصادی».
در دموکراسی؛ تمرکز اصلی بر مشارکت مردم، آزادی احزاب، حق انتخاب و انتقال مسالمتآمیز قدرت است اما در کمونیسم؛ قدرت سیاسی معمولاً در دست یک حزب (نظام تکحزبی) قرار دارد، رقابت سیاسی محدود است و اولویت اصلی با کنترل اقتصادی جامعه توسط دولت است.
تفاوت سوسیالیسم و کمونیسم به زبان ساده
سوسیالیسم دیدگاهی گسترده با هدف کاهش نابرابریهای مالی، رفاه عمومی و افزایش نقش جامعه یا دولت در کنترل اقتصاد است اما کمونیسم شاخهای رادیکالتر از سوسیالیسم (بر اساس نظریه مارکس) با هدف نهایی ایجاد جامعهای کاملاً بدون طبقه، بدون مالکیت خصوصی است.
هر کمونیستی سوسیالیست است، اما هر سوسیالیستی الزاماً کمونیست نیست و همهی سوسیالیستها به دنبال نظام کمونیستی نیستند.
دین کمونیست چیست؟
کمونیسم یک دین نیست، بلکه یک مکتب سیاسی و اقتصادی است. با این حال، کمونیسم کلاسیک و بهویژه کارل مارکس، نگاهی کاملاً انتقادی به دین داشتند.
- نگاه مارکس به دین: او دین را جدا از جامعه نمیدید، بلکه آن را محصول شرایط اجتماعی و اقتصادی میدانست که انسانها در آن زندگی میکنند.
- عملکرد حکومتها: به همین دلیل، اکثر حکومتهای کمونیستی در طول تاریخ، سیاستهای غیردینی (سکولار) یا حتی ضددینی را دنبال کردهاند.
البته این موضع در همه جا یکسان نبوده و رویکرد حکومتهای کمونیستی مختلف در طول تاریخ نسبت به دین، فراز و نشیب و تفاوتهایی داشته است.
تفاوت اسلام و کمونیسم در یک نگاه
- ماهیت: اسلام یک «آیین و دین آسمانی» است، اما کمونیسم یک «مکتب سیاسی و اقتصادی».
- خداپذیری در برابر مادیگرایی: عقاید کمونیست در مورد خدا معمولاً بر این اساس استوار است که دین به عنوان ابزاری برای کنترل طبقاتی و حفظ نابرابریهای اجتماعی عمل می کند.
- مالکیت: اسلام مالکیت شخصیِ عادلانه را قبول دارد، اما کمونیسم خواستار لغو مالکیت خصوصی بر وسایل تولید است.
کمونیست در ایران
جریانهای چپ در تاریخ معاصر ایران حضوری فعال داشتهاند. شاخصترین آنها «حزب توده» بود که پس از جنگ جهانی دوم تأثیر زیادی بر فضای سیاسی ایران گذاشت.
معنی رفیق در کمونیست
واژه «رفیق» در فرهنگ سیاسی کمونیستی برای بازسازی روابط انسانی در حزب استفاده میشود. این واژه حامل پیامی است که میگوید:«همه ما در این مبارزه سیاسی، در یک سطح و با حقوقی برابر هستیم.» بنابراین، این کلمه بیش از آنکه یک لقب باشد، نمادی از اتحاد و همبستگی در جنبشهای چپ است.
کمونیزم یعنی شیطانپرستی؟
کمونیسم و شیطانپرستی دو مفهوم کاملاً متفاوت هستند.کمونیسم در حوزه «سیاست و اقتصاد» تعریف میشود و تلاش میکند مدلی برای اداره کل جامعه و ثروت ارائه دهد اما شیطانپرستی در حوزه «باورها و فلسفههای مذهبی/ضدمذهبی» قرار میگیرد.
این دو مفهوم هیچ نقطه اشتراکی در مبانی، اهداف و خاستگاه ندارند و اساساً قابل مقایسه با یکدیگر نیستند.