طاعون از کجا آمد؟ داستان هولناک مرگ سیاه در جهان
طاعون مرگ سیاه یکی از مرگبارترین همه‌گیری‌های تاریخ بود؛ اما این بیماری چگونه اقتصاد، جامعه، پزشکی و حتی مسیر تاریخ جهان را تغییر داد؟
مرگ سیاه، دومین همه‌گیری بزرگ طاعون خیارکی و مرگبارترین همه‌گیری ثبت‌شده در تاریخ جهان بود. این بیماری در فاصله سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۱ میلادی بخش‌هایی از اروپا و خاورمیانه را فراگرفت و با کاهش شدید جمعیت، ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و علمی را دگرگون کرد.
پیامدهای این همه‌گیری به اروپا محدود نماند. در پایان موج اصلی، جمعیت اروپا حدود یک‌سوم تا نیمی کاهش یافته بود و چین و هند نیز با مرگ‌ومیر گسترده‌ای در مقیاسی مشابه روبه‌رو شدند. موج‌های بعدی طاعون تا اوایل قرن هجدهم ادامه داشت.
مسیر گسترش طاعون در اوراسیا
عامل طاعون خیارکی، باکتری Yersinia pestis، قرن‌ها در میان جمعیت جوندگان وحشی آسیای مرکزی باقی مانده بود. بیماری در اوایل دهه ۱۲۰۰ میلادی به چین رسید و در اواخر دهه ۱۳۴۰ میلادی خود را به دریای سیاه رساند؛ سپس از مسیرهای تجاری در سراسر اوراسیا گسترش یافت.
مورخان در گذشته انتقال بیماری را عمدتاً به کک‌های آلوده‌ای نسبت می‌دادند که از جوندگان وحشی به موش‌های سیاه خانگی منتقل می‌شدند. با این حال، شواهد جدید احتمال انتقال اولیه از طریق تماس انسان با جوندگان و سپس انتشار به‌وسیله کک‌های انسانی و شپش سر را نیز مطرح می‌کند.
یافته‌های تازه همچنین نشان می‌دهد که کانون‌های کوچکی از طاعون ممکن است قرن‌ها در میان جوامع جوندگان وحشی در گذرگاه‌های مرتفع آلپ باقی مانده باشند. این فرضیه با تصور قدیمی ورود بیماری به اروپا از طریق کشتی‌های حامل موش به بنادر مدیترانه تفاوت دارد.
پویانمایی گسترش طاعون در اوراسیای غربی، از ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۳ میلادی
همه‌گیری و تفاوت در میزان آسیب‌پذیری
شواهد تاریخی، باستان‌شناسی و ژنتیکی نشان می‌دهد طاعون فقیر و ثروتمند، روستایی و شهری را گرفتار می‌کرد. ردپای ژنتیکی عامل بیماری در بقایای دفن‌شده در نقاط مختلف اروپا نیز شناسایی شده است.
با وجود این، ثروتمندان اروپایی به‌تدریج با قرنطینه و محصور کردن خانه‌ها توانستند تا حدی از تماس با بیماری جلوگیری کنند. در نتیجه، گروه‌های فقیرتر که امکان ترک شهر یا جداسازی خود را نداشتند، آسیب بیشتری دیدند.
اسناد تاریخی نشان می‌دهد که خبر نزدیک شدن طاعون پیش از رسیدن آن به برخی شهرها منتشر شده بود. گورهای دسته‌جمعی کشف‌شده در لندن نیز ظاهراً پیش از رسیدن موج اصلی بیماری به شهر آماده شده بودند.
دگرگونی‌های مذهبی و اجتماعی
مرگ سیاه در کوتاه‌مدت موجب افزایش مناسک مذهبی و گسترش باورها درباره نزدیک بودن آخرالزمان شد. در همین دوره، فرقه‌هایی شکل گرفتند که اقتدار روحانیون را به چالش می‌کشیدند. همچنین در بخش‌هایی از اروپا، جوامع یهودی هدف کشتار و آزارهای ضدیهودی قرار گرفتند.
مرگ شمار زیادی از روحانیون، دشواری سفر دانشجویان و افزایش وصیت‌ها و بخشش‌های مالی، در تأسیس دانشگاه‌های جدید و ایجاد کالج‌های تازه در مراکز آموزشی قدیمی اثر گذاشت. گسترش این مراکز، به‌تدریج وحدت مسیحیت قرون وسطی را تضعیف کرد و در شکل‌گیری هویت‌های ملی و زمینه‌های اصلاح دینی در قرن شانزدهم نقش داشت.
تغییر در پزشکی و شکل‌گیری قرنطینه
همه‌گیری طاعون پزشکان را با تجربه‌ای گسترده از مشاهده و درمان بیماران روبه‌رو کرد. این تجربه به تدریج مقاومت در برابر برخی آموزه‌های پزشکی باستانی را افزایش داد و توجه بیشتری به سرایت بیماری و روش‌های تجربی درمان جلب شد.
نخستین قرنطینه ثبت‌شده در سال ۱۳۷۷ میلادی در بندر راگوسا، در سواحل آدریاتیک، برقرار شد. تا دهه ۱۴۶۰ میلادی، قرنطینه در مناطق مدیترانه‌ای اروپا به اقدامی رایج تبدیل شده بود. شیوع‌های طاعون در لندن در سال ۱۶۶۵ و مارسی در سال ۱۷۲۱ میلادی، پس از تضعیف این سدهای بهداشتی رخ دادند.
امپراتوری هابسبورگ نیز از اواخر قرن هفدهم تا سال ۱۸۷۱ میلادی برای جلوگیری از ورود طاعون از قلمرو عثمانی، یک کمربند بهداشتی و نظامی موسوم به کوردون سانیتِر ایجاد و حفظ کرد. این اقدامات، همراه با تأسیس مراکز آموزشی، به گسترش نقش دولت‌ها در مدیریت بحران‌های عمومی انجامید.
پیامدهای اقتصادی و سیاسی
کاهش جمعیت، کمبود نیروی کار را به دنبال داشت و در مناطقی مانند انگلستان، دستمزدها افزایش یافت. مالکان برای جذب کارگران کمیاب‌تر، ناچار بودند هزینه بیشتری بپردازند؛ تغییری که قدرت چانه‌زنی گروه‌های فرودست را افزایش داد.
کاهش درآمد خاندان‌های اشرافی و افزایش استقلال دهقانان، در شکل‌گیری شورش‌های روستایی و درگیری‌های بر سر منابع در اواخر قرون وسطی مؤثر بود. از دید برخی مورخان، مرگ سیاه در تضعیف مناسبات اجتماعی و اقتصادی نظام قرون وسطی نقش مهمی داشت.
ویرانی‌های ناشی از همه‌گیری همچنین مسیرهای تجاری میان چین، هند و دریای مدیترانه را مختل کرد. کاهش رونق تجارت ادویه و منسوجات نفیس، به تضعیف شبکه‌ای انجامید که از آن با عنوان «نظام جهانی قرون وسطی» یاد می‌شود و جست‌وجو برای مسیرهای تازه به سوی شرق را تقویت کرد.
بازنشر در بخش خبری نمناک / علی موظف
