شهپاد چیست و چه فرقی با شمپاد، پهپاد و زهپاد دارد؟ شهپاد سپاه ایران چگونه است؟

بررسی شهپاد، شمپاد، کاربردها و تفاوت آن با پهپاد

با افزایش نقش فناوری‌های بدون‌سرنشین در صنایع نظامی و غیرنظامی، شناخت تفاوت میان این تجهیزات اهمیت دوچندانی پیدا کرده است. «شهپاد» یا شناور هدایت‌پذیر از دور، نسل جدیدی از تجهیزات دریایی است که بدون نیاز به حضور خدمه، مأموریت‌های پیچیده‌ای را از شناسایی و مراقبت گرفته تا پشتیبانی عملیاتی به انجام می‌رساند. در کنار شهپادها، «شمپاد»ها (شناورهای زیرسطحی) نیز نقشی حیاتی در پایش زیرساخت‌های زیرآبی ایفا می‌کنند. در ادامه این بخش از نمناک با شهپاد، شمپاد، انواع شناورهای بدون‌سرنشین و کاربردهای آنها آشنا می‌شویم و تفاوت این فناوری با پهپاد و زیردریایی بدون‌سرنشین را بررسی می‌کنیم.

شهپاد چیست؟

شهپاد (USV) نوعی شناور هدایت‌پذیر از دور است که مأموریت‌های خود را یا تحت کنترل اپراتور و یا به‌صورت خودکار در محیط دریا سپری می‌کند.این شناورها می‌توانند در مأموریت‌های غیرنظامی و نظامی از جمله شناسایی، مراقبت، جمع‌آوری اطلاعات، مین‌یابی، حفاظت از زیرساخت‌های دریایی و پشتیبانی مورد استفاده قرار گیرند.

در دنیای تخصصی، این شناورها را USV (سطحی) و تجهیزات زیرآبی را UUV (زیرسطحی) می‌نامند. تفاوت اصلی آن‌ها با پهپادها در محیط فعالیت و نوع فناوری‌های مورد استفاده در برابر فشار و ویژگی‌های آب است.

شهپاد چگونه کار می‌کند؟

نحوه عملکرد شهپادها بر پایه تعامل میان تجهیزات سخت‌افزاری و سیستم‌های هوشمند استوار است. این شناورها از مجموعه‌ای از ابزارها شامل سامانه‌های ناوبری، حسگرهای محیطی و رایانه‌های پردازشی تشکیل شده‌اند. روند کار آن‌ها به دو صورت انجام می‌شود:

۱. کنترل دستی: اپراتور از راه دور، تمامی تصمیمات حرکت و عملیات را مدیریت می‌کند.

۲. کنترل خودکار: شناور با تحلیل داده‌های دریا از طریق حسگرها، مأموریت را به‌صورت مستقل و هوشمندانه پیش می‌برد.

بنابراین، تمرکز اصلی در نسل‌های جدید شهپاد، از «هدایت ساده» به سمت «خودکارسازی و پردازش هوشمند داده‌ها» تغییر یافته است.

شهپاد چه کاربردی دارد؟

تکنولوژی شهپاد (USV) ابزاری چندمنظوره برای دنیای امروز است که در زمینه‌های زیر کاربرد دارد:

• نظارتی: پایش بنادر، حفاظت از زیرساخت‌ها و جمع‌آوری داده‌های دریایی.
• ایمنی: انجام مأموریت‌های مین‌یابی و ورود به محیط‌های پرخطر به جای انسان.
• لجستیک: پشتیبانی، امدادرسانی و انتقال تجهیزات در شرایط سخت.
• نظامی: عملیات‌های شناسایی، دفاعی یا تهاجمی (بسته به نوع طراحی).پ

تفاوت شهپاد و شمپاد چیست؟

یکی از پرسش‌های پرتکرار در جست‌وجوهای اخیر، تفاوت میان «شهپاد» و «شمپاد» است. برای پاسخ به این پرسش، باید بدانیم که این واژه‌ها بیش از آنکه به دو فناوری کاملاً مجزا اشاره داشته باشند، بیانگر دسته‌بندی‌های کاربردی در دنیای شناورهای بدون‌سرنشین هستند.

برای درک بهتر، نگاهی به اصطلاحات تخصصی و بین‌المللی این حوزه راهگشاست:

• شهپاد (USV): در سطح بین‌المللی به شناورهای سطحی بدون‌سرنشین (Unmanned Surface Vehicle) گفته می‌شود که مأموریت‌های خود را روی سطح آب انجام می‌دهند.
• شمپاد (UUV): به شناورهای زیرسطحی بدون‌سرنشین (Unmanned Underwater Vehicle) اطلاق می‌شود که برای عملیات در اعماق آب طراحی شده‌اند.«شمپاد» در اطلاعیه اخیر سپاه به صورت مشخص برای شناور مدیریت‌پذیر از راه دور به کار رفته است.

به زبان ساده، شهپاد و شمپاد دو عضو از یک خانواده هستند که بسته به محیط عملیاتی (روی آب یا زیر آب)، طراحی و کاربرد متفاوتی دارند.

فرق پهپاد با شهپاد چیست؟

اگر بخواهیم پهپاد را به عنوان مرجع قرار دهیم، تفاوت اصلی این دو سامانه در «محیط فعالیت» آن‌ها نهفته است. در واقع، اگر پهپاد را یک سامانه پرنده بدون‌سرنشین بدانیم، شهپاد را می‌توان نسخه دریایی آن در سطح آب در نظر گرفت. برای درک دقیق‌تر، مقایسه زیر را ملاحظه کنید:

نکته: البته باید توجه داشت که دنیای سامانه‌های بدون‌سرنشین دریایی تنها به سطح آب محدود نمی‌شود؛ چرا که برخی از این سامانه‌ها برای فعالیت در اعماق طراحی شده‌اند (مانند شمپاد).

شهپاد یا زهپاد؛ تفاوت در چیست؟

در ادبیات فنی و نظامی ایران، برای دسته‌بندی تجهیزات بدون‌سرنشین دریایی، با واژه هایی چون شهپاد و زهپاد روبرو هستیم.  درک تفاوت این دو، پیش از هر چیز در گرو شناخت محیط عملیاتی آن‌هاست:

• شهپاد (USV): مخفف شناورهای بدون‌سرنشین سطحی (Unmanned Surface Vehicle) است؛ همان‌طور که از نامش پیداست، این سامانه‌ها برای حرکت و مأموریت بر روی سطح آب طراحی شده‌اند.
• زهپاد (UUV): به وسایل بدون‌سرنشین زیرسطحی (Unmanned Underwater Vehicle) اشاره دارد. این سامانه‌ها برای فعالیت در اعماق دریا و انجام مأموریت‌های زیرآبی ساخته شده‌اند.

به‌طور خلاصه، محیط فعالیت، معیار اصلی تفکیک این تجهیزات است:

1. پهپاد: فعالیت در آسمان.
2. شهپاد (USV): فعالیت بر روی سطح آب.
3. زهپاد یا شمپاد (UUV): فعالیت در زیر آب.

آیا شهپاد یک قایق انفجاری است؟

این تصور که هر شهپاد یک قایق انفجاری است، درست نیست.بدون‌سرنشین بودن فقط به این موضوع اشاره دارد که خدمه‌ای روی شناور حضور ندارند. یک شهپاد می‌تواند برای مأموریت‌های علمی، نقشه‌برداری، پایش، شناسایی، مین‌یابی یا پشتیبانی طراحی شده باشد.البته برخی شناورهای بدون‌سرنشین نظامی می‌توانند برای مأموریت‌های رزمی نیز طراحی شوند؛ بنابراین کاربرد شهپاد را باید بر اساس نوع و مأموریت آن مشخص کرد.

چرا شهپادها اهمیت پیدا کرده‌اند؟

مهم‌ترین دلیل توجه به این فناوری، امکان انجام بخشی از مأموریت‌های دریایی بدون قرار دادن خدمه در معرض خطر مستقیم است.در یک شناور معمولی، حضور انسان روی شناور بخش مهمی از طراحی و عملیات را تحت تأثیر قرار می‌دهد اما در یک سامانه بدون‌سرنشین، می‌توان برخی مأموریت‌های پرخطر را از طریق کنترل از راه دور یا سامانه‌های خودکار انجام داد.

از سوی دیگر، ترکیب شهپاد با حسگرها، ارتباطات و سامانه‌های پردازش داده می‌تواند به ایجاد شبکه‌ای از تجهیزات دریایی منجر شود که اطلاعات محیط را در اختیار نیروهای انسانی قرار می‌دهند.

شهپادهای ساخت ایران، شهپاد سپاه

نیروی دریایی سپاه از سامانه‌های بدون‌سرنشین به‌عنوان بخشی از فناوری‌های جدید دریایی استفاده می‌کنند. شهپاد «یا مهدی» یکی از شناورهای بدون سرنشین هدایت‌پذیر از راه دور است که توسط نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی شد. این شناور در دسته USV (Unmanned Surface Vehicle) قرار می‌گیرد؛ یعنی قایق یا شناوری که خدمه ندارد و از راه دور کنترل می‌شود.

جالب است بدانید که به تازگی نیروی دریایی سپاه یک فروند شهپاد آمریکایی از نوع Saildrone Explorer را در محدوده تنگه هرمز هدف قرار داده است.Saildrone Explorer یک USV حدوداً ۷ متری و مداومت‌بالاست که برای مأموریت‌های شناسایی، مراقبت و آگاهی محیطی دریایی (MDA) به دوربین‌ها، سامانه‌های ارتباطی و حسگرهای مختلف مجهز می‌شود.

مزایا و معایب شهپاد چیست؟

در ادامه، نگاهی به نقاط قوت و محدودیت‌های شهپاد داریم:

نقاط قوت شهپاد

• افزایش ایمنی: حذف نیاز به حضور مستقیم خدمه در مناطق پرخطر، ریسک جانی عملیات‌ها را به صفر می‌رساند.
• هوشمندی عملیاتی: قابلیت تجهیز به انواع حسگرها و دوربین‌ها، دیدی دقیق و همه‌جانبه از محیط فراهم می‌کند.
• انعطاف‌پذیری: امکان هدایت از راه دور یا اجرای مأموریت‌ها به‌صورت خودکار، انعطاف بالایی به فرماندهان می‌دهد.
• پایداری در مأموریت: بسیاری از مدل‌ها برای پایش و مراقبت طولانی‌مدت طراحی شده‌اند که از توان خستگی‌ناپذیر انسان فراتر است.

چالش‌ها و محدودیت‌های شهپاد

• وابستگی ارتباطی: عملکرد این سامانه‌ها به پایداری ارتباطات متکی است و در صورت اختلال، ممکن است دچار مشکل شوند.
• آسیب‌پذیری فنی: سامانه‌های الکترونیک و ناوبری در برابر جنگ الکترونیک آسیب‌پذیر هستند.
• محدودیت‌های محیطی: شرایط جوی نامساعد و طوفانی، چالش بزرگی برای پایداری و عملکرد شهپادهاست.
• پیچیدگی نگهداری: مدیریت نرم‌افزاری و سخت‌افزاری این تجهیزات، به تخصص‌های فنی پیشرفته نیاز دارد.

شهپاد ساخت کدام کشور است؟

در حال حاضر، قدرت‌های دریایی جهان از جمله ایران، ایالات متحده، چین، ترکیه و... از پیشگامان طراحی و ساخت انواع شهپادها هستند. هر یک از این کشورها بر اساس نیازهای عملیاتی خود (نظامی یا غیرنظامی)، مدل‌های متفاوتی از این شناورها را برای اهدافی نظیر گشت‌زنی، مین‌یابی، جمع‌آوری اطلاعات و پایش زیرساخت‌ها طراحی و تولید می‌کنند.

به عبارت دیگر، شهپادها محصولِ یک کشور خاص نیستند، بلکه نتیجه رقابت تکنولوژیک در حوزه فناوری‌های دریایی در سطح جهان محسوب می‌شوند.

آینده شهپادها در جنگ دریایی

ترکیب هوش مصنوعی، حسگرهای فوق‌پیشرفته و شبکه‌های ارتباطی پرسرعت، شهپادها را از یک ابزار ساده به بازوی قدرتمند عملیات دریایی تبدیل کرده است. آینده این حوزه در گرو «عملیات‌های شبکه‌محور» است؛ جایی که شاهد دو تحول اساسی خواهیم بود:

• تیم‌سازی انسان و ماشین: شناورهای سرنشین‌دار و بدون‌سرنشین دیگر رقیب یکدیگر نیستند، بلکه مکمل هم عمل می‌کنند. شهپادها به عنوان پیش‌قراول، مأموریت‌های پرخطر مانند شناسایی و مین‌یابی را انجام می‌دهند و با ارسال داده‌های دقیق، تصمیم‌گیری‌های حیاتی را برای نیروهای انسانی تسهیل می‌کنند.
• تغییر قواعد بازی در دریا: همان‌طور که پهپادها در سال‌های اخیر چهره نبردهای هوایی را دگرگون کردند، شهپادها نیز در حال بازنویسی قواعد نبرد در دریا هستند. این تحول، علاوه بر افزایش چشمگیر کارایی عملیاتی، هزینه‌های انسانی و مادی مأموریت‌های دریایی را به شکل محسوسی کاهش خواهد داد.

جمع‌بندی

• تعریف و ماهیت: شهپاد (Unmanned Surface Vehicle) شناوری بدون حضور سرنشین و با تکیه بر سیستم‌های هدایت از راه دور یا سامانه‌های خودمختار است که مأموریت‌های دریایی را انجام می‌دهد.
• گستره کاربرد:این ابزارها طیف وسیعی از مأموریت‌های غیرنظامی(گشت‌زنی، پایش زیست‌محیطی و مراقبت از زیرساخت‌های دریایی)، مأموریت‌های نظامی(شناسایی و اطلاعاتی، عملیات مین‌یابی و پایش‌های امنیتی) را پوشش می‌دهند.
• تفاوت شهپاد با پهپاد (UAV):پهپادها در فضای هوایی فعالیت می‌کنند اما شهپادها مختص فعالیت در سطح آب هستند.
• تفاوت شهپاد با زیردریایی‌های بدون‌سرنشین (UUV): وسایل نقلیه بدون‌سرنشین زیرسطحی در دسته‌بندی تخصصی متفاوتی از شهپادها قرار می‌گیرند.
• ماهیت ابزاری: شهپاد لزوماً یک سلاح نیست، بلکه یک «ابزار فناورانه» است.
• نحوه ارزیابی:برای درک دقیق توانمندی‌های هر مدل، باید مشخصات فنی، نام سازنده و نوع مأموریت تعریف‌شده برای آن مدلِ خاص را به‌صورت مجزا بررسی کرد.