ال‌نینو قوی شد؛ پاییز و زمستان ایران پربارش می‌شود؟
ال‌نینو ۲۰۲۶ در حال تقویت است؛ بررسی تأثیر این پدیده بر بارش ایران، خشکسالی، منابع آب و احتمال وقوع سیلاب در پاییز و زمستان ۱۴۰۵.
ال‌نینو ۲۰۲۶ در ایران؛ بارش بیشتر یا خطر سیلاب؟
ال‌نینوی ۲۰۲۶ وارد مرحله‌ای شده که توجه هواشناسان و مدیران منابع آب را به خود جلب کرده است. گزارش‌های مراکز معتبر اقلیمی از تقویت این پدیده در اقیانوس آرام و تداوم آن در پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ خبر می‌دهند. حالا پرسش اصلی برای ایران این است:ال‌نینو ۲۰۲۶ چه تأثیری بر آب‌وهوای ایران دارد و آیا باید منتظر بارش‌های بیشتر باشیم یا سیلاب‌های شدید؟
پاسخ به این پرسش ساده نیست. ال‌نینو به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که یک فصل در تمام ایران پربارش یا کم‌بارش باشد، اما می‌تواند الگوهای بزرگ‌مقیاس جو را تغییر دهد و احتمال برخی الگوهای بارشی را تحت تأثیر قرار دهد. از طرف دیگر، افزایش بارش لزوماً به معنای افزایش ذخایر آب نیست؛ بخشی از بارش‌های شدید ممکن است به رواناب و سیلاب تبدیل شود.
ال‌نینو ۲۰۲۶ چقدر قوی است؟
بر اساس تازه‌ترین ارزیابی مرکز پیش‌بینی اقلیمی آمریکا (CPC)، ال‌نینو در سپتامبر ۲۰۲۶ همچنان در حال تقویت بوده و دمای سطح آب در بخش شرقی اقیانوس آرام استوایی بیش از ۳ درجه سانتی‌گراد بالاتر از میانگین ثبت شده است. CPC احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی را در پاییز و زمستان نیمکره شمالی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ بیش از ۹۰ درصد اعلام کرده است.
مؤسسه تحقیقات بین‌المللی اقلیم و جامعه (IRI) نیز در گزارش ۲۱ سپتامبر ۲۰۲۶ از یک ال‌نینوی بسیار قوی خبر داده است. طبق این گزارش، شاخص Niño 3.4 در اواسط سپتامبر به حدود مثبت ۳ درجه سانتی‌گراد رسیده و هر ۲۲ مدل مورد استفاده در این پیش‌بینی، تداوم شرایط بسیار قوی ال‌نینو را در پاییز و زمستان نشان می‌دهند.
بنابراین، اصل شکل‌گیری ال‌نینو دیگر صرفاً یک احتمال دوردست نیست؛ آنچه همچنان مورد بررسی قرار می‌گیرد، شدت نهایی رویداد و نحوه اثرگذاری آن بر مناطق مختلف جهان است.
ال‌نینو چیست؟
ال‌نینو فاز گرم چرخه اقلیمی ENSO یا نوسان جنوبی ال‌نینو است که از تعامل میان اقیانوس و جو در بخش استوایی اقیانوس آرام شکل می‌گیرد.
در شرایط عادی، بادهای تجاری آب گرم سطح اقیانوس آرام را به سمت غرب، یعنی حوالی اندونزی و استرالیا، می‌رانند. در زمان ال‌نینو، این الگوی معمول تغییر می‌کند و آب‌های گرم سطحی به سمت مرکز و شرق اقیانوس آرام جابه‌جا می‌شوند.
تغییر دمای سطح اقیانوس فقط یک اتفاق محلی نیست. محل شکل‌گیری ابرها و بارش، فشار هوا، گردش جوی و مسیر برخی جریان‌های جوی تغییر می‌کند و آثار این تغییرات از طریق دورپیوندهای اقلیمی به مناطق دورتر می‌رسد.
ال‌نینو معمولاً در کنار دو وضعیت دیگر ENSO بررسی می‌شود:لانینا که فاز سرد این چرخه است و وضعیت خنثی که در آن هیچ‌کدام از این دو فاز غالب نیستند.
آیا ال‌نینو به ایران می‌رسد؟
یکی از جست‌وجوهای طبیعی کاربران این است که «ال نینو چه زمانی به ایران می‌رسد؟» اما ال‌نینو قرار نیست مانند یک سامانه بارشی از اقیانوس آرام به ایران حرکت کند.
آنچه ممکن است بر ایران اثر بگذارد، تغییرات گردش عمومی جو و دورپیوندهای ناشی از ال‌نینو است. تغییر در الگوهای جوی می‌تواند روی مسیر سامانه‌های بارشی، جریان‌های جتی و شرایطی که به انتقال رطوبت به منطقه کمک می‌کنند اثر بگذارد.
به همین دلیل، عبارت «تأثیر ال‌نینو بر ایران» از نظر علمی دقیق‌تر از این تصور است که ال‌نینو مستقیماً وارد ایران می‌شود.
نکته دیگری هم وجود دارد:ال‌نینو تنها عامل تعیین‌کننده بارش ایران نیست. وضعیت اقیانوس هند، نوسان اطلس شمالی، نوسان مادن-جولیان و موقعیت و قدرت سامانه‌های بارشی منطقه نیز در شرایط جوی ایران دخالت دارند. بنابراین حتی یک ال‌نینوی بسیار قوی هم به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که تمام ایران زمستان پربارشی داشته باشد.
تأثیر ال‌نینو بر آب‌وهوای ایران چیست؟
رابطه ال‌نینو با آب‌وهوای ایران قطعی و یکسان در همه مناطق نیست، اما تغییر در الگوهای بزرگ‌مقیاس جوی می‌تواند شرایط ورود و فعالیت سامانه‌های بارشی را تغییر دهد.
در شرایطی که سایر عوامل جوی نیز هم‌راستا باشند، افزایش بارش در برخی مناطق ایران یکی از سناریوهای مورد توجه است. برای کشوری که با دوره‌های طولانی خشکسالی و کم‌آبی روبه‌رو بوده، چنین وضعیتی می‌تواند اهمیت زیادی برای منابع آب، کشاورزی و پوشش گیاهی داشته باشد.
اما نوع بارش اهمیت زیادی دارد. بارشی که طی چند سامانه و در بازه زمانی مناسب رخ دهد، فرصت بیشتری برای نفوذ آب به خاک و تغذیه منابع آب ایجاد می‌کند. بارش بسیار شدید در مدت کوتاه، در مقابل، ممکن است سهم بیشتری از خود را به رواناب تبدیل کند.
آیا ال‌نینو ۲۰۲۶ باعث بارش بیشتر در ایران می‌شود؟
نمی‌توان از وجود ال‌نینو نتیجه گرفت که کل ایران در پاییز و زمستان ۱۴۰۵ حتماً پربارش خواهد بود.
آنچه می‌توان با اطمینان بیشتری گفت این است که ال‌نینو ۲۰۲۶ یک عامل اقلیمی مهم در پس‌زمینه پاییز و زمستان پیش رو است و شدت بالای آن توجه بیشتری را به تغییرات احتمالی الگوهای بارش جلب کرده است. پیش‌بینی بارش ایران باید با درنظرگرفتن سایر عوامل جوی و اقلیمی انجام شود.
در گزارش‌های منتشرشده در ایران نیز تأکید شده که نباید افزایش احتمالی بارش را با پایان قطعی خشکسالی یا تضمین ذخیره آب یکسان دانست. همین تفاوت، موضوع ال‌نینو را برای مدیریت منابع آب پیچیده‌تر می‌کند.
ال‌نینو ۲۰۲۶ و احتمال سیلاب در ایران
روی دیگر افزایش بارش، احتمال رخداد بارش‌های حدی و سیلاب است.
مجید حبیبی نوخندان، مدیر گروه پیش‌آگاهی مخاطرات جوی پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو، ال‌نینو را برای ایران یک وضعیت دووجهی توصیف کرده و بر ضرورت آمادگی برای بارش‌های احتمالی تأکید کرده است. در این نگاه، بارش بیشتر زمانی به فرصت تبدیل می‌شود که زیرساخت‌های آبخیزداری، ذخیره‌سازی و مدیریت رواناب توان استفاده از آن را داشته باشند.
از سوی دیگر، داود کامگار، مدیرعامل شرکت توسعه منابع آب و نیروی ایران، با اشاره به بررسی‌های آماری این شرکت اعلام کرده است که از میان ۱۰ سیلاب عمده ثبت‌شده در ساختگاه سد کارون ۳، هفت مورد در سال‌های متناظر با شرایط ال‌نینو رخ داده‌اند. طبق همان بررسی، ۲۹ درصد سیلاب‌های رخ‌داده در دوره‌های ال‌نینو در فروردین و ۲۱ درصد در آذرماه ثبت شده‌اند.
این آمار به معنای آن نیست که ۷۰ درصد همه سیلاب‌های ایران ناشی از ال‌نینو هستند؛ دامنه این داده‌ها به سیلاب‌های بررسی‌شده در محدوده مورد مطالعه مربوط است.
آیا ال‌نینو می‌تواند خشکسالی ایران را تمام کند؟
ال‌نینو به‌تنهایی پایان خشکسالی ایران را تضمین نمی‌کند.
حتی اگر یک فصل بارندگی مناسبی داشته باشد، اثر آن بر منابع آب به میزان، شدت و توزیع زمانی و مکانی بارش بستگی دارد. بارندگی شدید و کوتاه‌مدت ممکن است سیلاب ایجاد کند، بدون اینکه به همان نسبت ذخیره آب زیرزمینی یا مخازن افزایش پیدا کند.
برای جبران بخشی از کسری آب، بارش مؤثر باید فرصت نفوذ در خاک، تغذیه آبخوان‌ها، ذخیره در مخازن و افزایش رطوبت خاک را پیدا کند. در مناطق سردسیر نیز نسبت بارش برف به باران و زمان ذوب برف اهمیت دارد.
بنابراین عبارت «ال‌نینو خشکسالی ایران را تمام می‌کند» نتیجه‌ای فراتر از داده‌های موجود است. سناریوی دقیق‌تر این است که ال‌نینو می‌تواند شرایط اقلیمی مناسب‌تری برای افزایش بارش در برخی دوره‌ها و مناطق ایجاد کند، اما نتیجه نهایی به رفتار سامانه‌های جوی و سایر عوامل اقلیمی وابسته است.
ال‌نینو برای ایران فرصت است یا تهدید؟
هر دو سناریو هم‌زمان وجود دارند.
اگر بارش‌ها در طول فصل توزیع مناسبی داشته باشند، بخشی از پیامدهای احتمالی آن می‌تواند شامل افزایش رطوبت خاک، بهبود پوشش گیاهی، کاهش تنش خشکی و تغذیه برخی منابع آب باشد.
اگر بخش قابل توجهی از بارش به شکل رگبارهای شدید و کوتاه‌مدت رخ دهد، خطر رواناب، فرسایش خاک، رسوب‌گذاری، آب‌گرفتگی و سیلاب افزایش پیدا می‌کند.
به همین دلیل، مسئله اصلی برای ایران فقط «چقدر باران می‌بارد؟» نیست؛ زمان، شدت و محل بارش نیز تعیین‌کننده است.
پاییز و زمستان ۱۴۰۵ با ال‌نینو چه شرایطی دارد؟
پیش‌بینی‌های جهانی درباره خود ال‌نینو در حال حاضر سیگنال بسیار قوی‌ای نشان می‌دهند. NOAA در گزارش سپتامبر، احتمال بیش از ۹۰ درصدی یک ال‌نینوی بسیار قوی را برای پاییز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ اعلام کرده و IRI نیز تداوم شرایط بسیار قوی را در ماه‌های پیش رو محتمل دانسته است.
اما این داده‌ها به‌تنهایی پیش‌بینی بارش برای تک‌تک استان‌های ایران نیستند. برای پاسخ به این پرسش که مثلاً تهران، شمال، غرب، جنوب یا شرق کشور چه میزان بارش دریافت خواهد کرد، باید پیش‌بینی‌های فصلی و کوتاه‌مدت منطقه‌ای را نیز بررسی کرد.
در نتیجه، برای پاییز و زمستان ۱۴۰۵ بهتر است ال‌نینو را یک عامل تقویت‌کننده یا تغییر‌دهنده الگوهای اقلیمی بدانیم، نه یک پیش‌بینی قطعی برای بارش در سراسر کشور.
چرا سیلاب‌های ال‌نینویی باید جدی گرفته شوند؟
بارش زیاد همیشه معادل آب قابل استفاده نیست. اگر خاک اشباع باشد، پوشش گیاهی ضعیف باشد یا بارش با شدت بالا در مدت کوتاه اتفاق بیفتد، بخش بیشتری از آب به‌سرعت روی سطح زمین جاری می‌شود.
این مسئله در حوضه‌های آبریز، مناطق کوهستانی و نقاط دارای شیب اهمیت بیشتری دارد. آب حاصل از بارش شدید می‌تواند با سرعت وارد رودخانه‌ها و مسیل‌ها شود و فرصت کمی برای مدیریت آن باقی بگذارد.
به همین دلیل، در صورت تداوم ال‌نینوی قوی، پایش پیش‌بینی‌های بارش، وضعیت مخازن، رطوبت خاک و حوضه‌های آبریز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مدیران منابع آب نیز در گزارش‌های اخیر بر حرکت به سمت مدیریت پیش‌بینانه و داده‌محور مخازن تأکید کرده‌اند.
ال‌نینو ۲۰۲۶؛ منتظر باران باشیم یا سیل؟
پاسخ را نمی‌توان به یکی از این دو گزینه محدود کرد. ال‌نینو ۲۰۲۶ واقعاً قوی است و احتمال تداوم آن در پاییز و زمستان بالاست، اما اثر آن بر ایران به شکل یکسان و قطعی ظاهر نمی‌شود.
برای ایران، افزایش بارش در برخی دوره‌ها می‌تواند فرصتی برای کاهش بخشی از فشار خشکسالی باشد؛ در همان زمان، بارش‌های حدی می‌توانند خطر سیلاب و خسارت را افزایش دهند.
بنابراین، خبر ال‌نینو ۲۰۲۶ را نباید صرفاً با تیتر «زمستان پربارش» یا «سیلاب گسترده» خلاصه کرد. آنچه در ماه‌های آینده اهمیت دارد، نحوه تغییر مسیر سامانه‌های بارشی، توزیع بارش در کشور و میزان آمادگی برای تبدیل بارندگی به ذخیره آب به‌جای رواناب مخرب است.
