بیوگرافی ایرج خواجه امیری و عکس همسرانش+ ماجرای ترانه پیرهن صورتی
بیوگرافی حسین (ایرج) خواجه امیری را از زندگی شخصی، همسران و فرزندان تا مسیر خوانندگی، آثار ماندگار، افتخارات و درگذشت او بخوانید.
بیوگرافی ایرج خواجه امیری
نام:حسین
نام خانوادگی:خواجه امیری
نام مستعار: ایرج خواجه امیری
تاریخ تولد:11 دی 1311
محل تولد:اصفهان
پیشه:خواننده
تاریخ درگذشت:21 مرداد 1405
زندگی شخصی ایرج خواجه امیری
حسین خواجهامیری، مشهور به ایرج، ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز به دنیا آمد. علاقه او به آواز از کودکی شکل گرفت و از حدود هفتسالگی آموزش موسیقی را نزد پدرش آغاز کرد. حضور در مجالس تعزیه نیز به آشنایی بیشتر او با دستگاههای موسیقی ایرانی و پرورش تواناییهای آوازیاش کمک کرد. او پس از گذراندن تحصیلات ابتدایی در زادگاهش، برای ادامه زندگی و دنبال کردن جدیتر مسیر هنری راهی تهران شد.
پدر و خانواده ایرج خواجهامیری
پدر او، نعمتالله خواجهامیری، با ردیفهای موسیقی ایرانی آشنا و دارای صدایی خوش بود و نخستین آموزگار آواز پسرش شد. این پیشینه هنری به نسل قبل نیز میرسید؛ پدربزرگ خانواده، حاج ملا میرزا، از خوانندگان دوره ناصرالدینشاه بود.
خانواده خواجهامیری سه پسر به نامهای حسین، تقی و ایرج داشتند. ایرج، برادر کوچکتر حسین، شش سال از او کوچکتر بود و بعدها نام او به نام هنری برادر بزرگترش تبدیل شد.
اسم واقعی ایرج خواجهامیری و ماجرای انتخاب نام هنری او
اسم واقعی ایرج، حسین خواجهامیری است. ماجرای انتخاب نام «ایرج» به دورانی بازمیگردد که او در ارتش خدمت میکرد و به دلیل محدودیتهای شغلی نمیتوانست با نام واقعی خود بهطور رسمی در رادیو خوانندگی کند. به همین دلیل برای اجراهای رادیویی نام برادر کوچکترش، «ایرج»، را برگزید.
برادرش نیز بعدها گفته بود که حسین به او و نام «ایرج» علاقه ویژهای داشت. این نام مستعار بهتدریج با صدای حسین خواجهامیری گره خورد و به نامی تبدیل شد که او با آن در موسیقی ایران شناخته شد.
همسر ایرج خواجه امیری
ایرج خواجهامیری در طول زندگی خود دو بار ازدواج کرد.
توران صولتتاش؛ همسر اول ایرج خواجه امیری
توران صولتتاش نخستین همسر ایرج خواجهامیری و دختر دایی او بود. این دو در ۷ تیر ۱۳۳۵ با یکدیگر ازدواج کردند. درباره جزئیات زندگی شخصی توران صولتتاش اطلاعات زیادی در رسانهها مطرح نشده و بخش عمده آنچه از این ازدواج شناخته میشود، به تصاویر و خاطرات خانوادگی مربوط است.
فرزانه عمیمینژاد؛ همسر دوم ایرج خواجه امیری
فرزانه عمیمینژاد همسر دوم ایرج خواجهامیری بود و در سالهای مختلف تصاویری از حضور او در کنار این خواننده منتشر شده است. این زوج حتی در برخی برنامههای تلویزیونی نیز در کنار یکدیگر حاضر شدهاند و بخشی از خاطرات زندگیشان را روایت کردهاند.
یکی از این خاطرات به ترانه معروف «پیرهن صورتی» مربوط میشود. ایرج در حضور همسرش تعریف کرده بود که ماجرای این ترانه با خرید یک پیراهن صورتی برای فرزانه ارتباط داشته است؛ خاطرهای شخصی که بعدها به یکی از آثار شناختهشده او راه پیدا کرد.
فرزندان ایرج خواجه امیری
ایرج خواجهامیری پنج فرزند به نامهای همایون، هومن، هاله، الیکا و احسان دارد. همایون، هومن و هاله فرزندان او از ازدواج با توران صولتتاش هستند و الیکا و احسان از ازدواج او با فرزانه عمیمینژاد به دنیا آمدهاند.
در میان فرزندان ایرج، احسان خواجهامیری شناختهشدهترین چهره برای عموم است که راه موسیقی را بهصورت حرفهای دنبال کرد و به یکی از خوانندگان و آهنگسازان مطرح موسیقی پاپ ایران تبدیل شد. الیکا خواجهامیری نیز در حوزه موسیقی فعالیت دارد و بهعنوان مدرس و تهیهکننده موسیقی شناخته میشود. جالب اینکه احسان از سالهای کودکی در فضای موسیقی رشد کرد و نوازندگی پیانو را نیز از خواهرش الیکا آموخت.
رابطه هنری ایرج و احسان خواجه امیری
رابطه ایرج خواجهامیری و پسرش احسان تنها به زندگی خانوادگی محدود نماند و موسیقی نیز پیوند پررنگی میان این دو ایجاد کرد. احسان از کودکی در فضایی آکنده از موسیقی رشد کرد و حضور پدری با سابقه طولانی در آواز ایرانی، نقش مهمی در شکلگیری مسیر هنری او داشت.
یکی از مهمترین همکاریهای این پدر و پسر به آلبوم «من و بابا» برمیگردد؛ اثری که احسان خواجهامیری در ۱۷ سالگی در کنار پدرش منتشر کرد. این همکاری از نخستین تجربههای جدی احسان در موسیقی بود و در عین حال دو نسل متفاوت از خانواده خواجهامیری را در یک اثر کنار هم قرار داد؛ ایرج با پیشینهای در آواز سنتی ایران و احسان که بعدها مسیر خود را در موسیقی پاپ ادامه داد.
ایرج خواجه امیری کجا زندگی میکند؟
ایرج خواجهامیری پس از ترک زادگاهش خالدآباد نطنز، بخش عمده زندگی خود را در تهران گذراند.
خانه پدری ایرج در خالدآباد همچنان باقی مانده و در فهرست آثار ارزشمند میراث فرهنگی قرار گرفته است. این خواننده در سالهای بعد نیز گاهی به زادگاه و خانه قدیمی خانوادهاش سر میزد. مرمت این خانه تاریخی نیز در سال ۱۴۰۳ در دستور کار میراث فرهنگی قرار گرفت.
شروع فعالیت هنری ایرج خواجه امیری
ایرج خواجهامیری پس از پایان تحصیلات ابتدایی در خالدآباد، راهی تهران شد؛ سفری که مسیر زندگی هنری او را تغییر داد. مدتی بعد در یکی از مهمانیها با حمید وفادار، برادر مجید وفادار آهنگساز نامدار ایرانی آشنا شد. ایرج در همان جمع آواز خواند و اجرای او چنان مورد توجه حمید وفادار قرار گرفت که تصمیم گرفت این استعداد جوان را به ابوالحسن صبا معرفی کند.
این آشنایی نقطه مهمی در آغاز فعالیت حرفهای ایرج بود. او در سال ۱۳۲۶ به محضر صبا راه یافت و حدود دو سال نزد این استاد برجسته موسیقی ایرانی آموزش دید. پس از آن نیز با معرفی صبا پای ایرج به رادیو باز شد و نخستین تجربههای حرفهای خود را با ارکستر ابراهیم منصوری آغاز کرد.
تحصیل ایرج خواجه امیری در دانشکده افسری
حسین خواجهامیری در سال ۱۳۲۹ وارد دانشکده افسری ارتش شد، اما حضور در فضای نظامی باعث نشد موسیقی را کنار بگذارد. او شبهای جمعه که فرصت آزاد داشت، از ساعت ۷:۳۰ تا ۸ شب در برنامه رادیویی ارتش حاضر میشد و همراه با ارکستر محمدعلی بهارلو آواز میخواند. همین دوره یکی از مقاطع جالب زندگی ایرج است؛ زمانی که فعالیت نظامی و خوانندگی را بهطور همزمان دنبال میکرد.
یک سال بعد، اکبر گلپایگانی (گلپا) و جمشید مشایخی نیز وارد محیط آموزش نظامی شدند. آشنایی ایرج و گلپا در همین سالها زمینه شکلگیری دوستی دیرپایی میان دو خواننده برجسته آواز ایرانی را فراهم کرد؛ رابطهای که سالها ادامه پیدا کرد. جمشید مشایخی نیز در خاطرات خود از آن دوران، از ایرج یاد کرده و گفته بود که او یک سال از آنها جلوتر بود و مسیر نظامی را ادامه داد و افسر شد.
ایرج خواجه امیری در برنامه گلها
یکی از مهمترین نقاط عطف کارنامه ایرج، پیوستن او به مجموعه مشهور برنامه گلها بود. او در سال ۱۳۳۶ با دعوت داوود پیرنیا به این برنامه راه یافت و نخستین حضورش در برگ سبز شماره ۴۳ رقم خورد؛ اجرایی در فضای شور و ابوعطا که شماری از نوازندگان برجسته موسیقی ایران نیز در آن حضور داشتند.
همکاری ایرج با گلها در سالهای بعد گستردهتر شد و صدای او در مجموعههایی مانند برگ سبز، گلهای رنگارنگ، یک شاخه گل و گلهای تازه شنیده شد. شمار حضورهای او در مجموعه برنامههای گلها به بیش از ۲۰۰ اجرا میرسد و بسیاری از علاقهمندان موسیقی برای پیدا کردن بهترین آواز ایرج خواجه امیری سراغ همین اجراهای بهجامانده از برنامه گلها میروند. برخی از این آوازها نیز به دلیل قدرت صدا، تحریرهای دشوار و همراهی نوازندگان برجسته، در میان مخاطبان بهعنوان شاهکار ایرج خواجه امیری شناخته میشوند.
همکاری ایرج با بزرگان موسیقی ایران
فعالیت گسترده در رادیو، ایرج را در کنار تعدادی از مهمترین آهنگسازان و نوازندگان موسیقی ایرانی قرار داد. علی تجویدی، پرویز یاحقی، همایون خرم، حبیبالله بدیعی، فرهنگ شریف، جلیل شهناز، حسن کسایی، احمد عبادی و اسدالله ملک از جمله هنرمندانی بودند که در دورههای مختلف با او همکاری کردند.
قدرت صدا، گستره آوازی و توانایی اجرای تحریرهای دشوار از ویژگیهایی بود که به ایرج امکان میداد هم در آواز دستگاهی و هم در تصنیف و ترانه حضور موفقی داشته باشد. همین تنوع، بخش بزرگی از کارنامه چند دههای او را شکل داد.
همکاری ایرج خواجه امیری با دیگر هنرمندان
گوگوش، حمیرا، عهدیه، مهستی، هایده، پوران، شهین شبیری، رؤیا و الهه از جمله هنرمندانی هستند که نامشان در میان همکاریها و اجراهای مشترک با ایرج دیده میشود.
جایگاه صدای ایرج خواجه امیری در موسیقی ایران
قدرت، وسعت و صلابت صدای ایرج خواجهامیری از ویژگیهایی بود که او را در میان خوانندگان موسیقی ایرانی متمایز کرد. توانایی اجرای نتهای بالا و تحریرهای قدرتمند نیز باعث شد صدای او برای بسیاری از خوانندگان نسلهای بعد به یک معیار آوازی تبدیل شود.
محمدرضا شجریان درباره جایگاه صدای ایرج گفته است:
«صدای ایرج در تاریخ آوازخوانی ما یک متر و معیار است و هر کس بخواهد در بالاترین حد حنجره صدایی را مثال بزند، میگوید صدا شبیه صدای ایرج است.»
شجریان همچنین از صافی، صلابت و قدرت صدای ایرج و چهچههای مردانه او بهعنوان ویژگیهایی یاد کرده بود که جایگاه متفاوت این خواننده را در آواز ایرانی شکل دادهاند.
خوانندگی ایرج خواجه امیری برای فیلمها
بخش مهم دیگری از فعالیتهای ایرج به خوانندگی برای سینمای ایران اختصاص دارد. نخستین تجربه او در این زمینه با فیلم «روزنه امید» و ترانههایی با آهنگسازی جواد لشکری شکل گرفت و پس از آن صدای او در تعداد زیادی از فیلمهای سینمایی شنیده شد.
ایرج برای حدود ۱۰۵ فیلم آواز یا ترانه اجرا کرد و در بسیاری از این آثار، بازیگران شناختهشدهای مانند محمدعلی فردین، منوچهر وثوق و رضا بیکایمانوردی روی صدای او لبخوانی کردند. حضور پررنگ در سینما باعث شد صدای ایرج علاوه بر دوستداران موسیقی ایرانی، برای بخش بزرگی از مخاطبان سینمای آن دوران نیز آشنا شود.
آثار و آلبومهای ایرج خواجه امیری
کارنامه ایرج تنها به اجراهای رادیویی و موسیقی فیلم محدود نشد. در طول سالهای فعالیت، مجموعه بزرگی از آوازها، تصنیفها، ترانهها و آلبومها با صدای او منتشر شد و شمار اجراهای برجایمانده از این خواننده بیش از دو هزار اثر عنوان شده است.
از میان مجموعهها و آلبومهای او میتوان به آثاری مانند «من و بابا» و «قصه زندگی» اشاره کرد. ایرج تا سالهای پایانی زندگی نیز ارتباط خود را با موسیقی حفظ کرد و انتشار قطعات تازه با صدای او ادامه داشت.
همکاری ایرج خواجه امیری با سالار عقیلی
یکی از همکاریهای قابل توجه ایرج در سالهای پایانی فعالیت هنری، همراهی او با سالار عقیلی بود. در سال ۱۳۹۷ قطعه «آوای ایران» با صدای این دو خواننده منتشر شد؛ اثری که دو نسل از خوانندگان موسیقی ایرانی را در کنار یکدیگر قرار داد.
این همکاری در سال ۱۴۰۳ با انتشار قطعه «آرام جان» ادامه پیدا کرد. سالار عقیلی نیز در صحبتهای خود بارها از جایگاه ایرج و تأثیر صدای او بر نسلهای بعدی خوانندگان موسیقی ایرانی یاد کرده است.
آخرین آثار ایرج خواجه امیری
فعالیت موسیقایی ایرج تا سالهای پایانی زندگی ادامه داشت. در کنار «آرام جان»، قطعه «دنیا دو روزه» نیز با صدای او و آهنگسازی و تنظیم بهنام خدارحمی منتشر شد. این قطعه در دی ۱۴۰۳ و همزمان با زادروز ایرج در اختیار مخاطبان قرار گرفت و از آخرین آثار منتشرشده در کارنامه او به شمار میرود.
کتاب «ایرج نابغه آواز ایران»
«ایرج نابغه آواز ایران» عنوان کتابی درباره زندگی، آثار و جایگاه هنری حسین خواجهامیری است که به قلم علیمحمد خورشیددوست و امیراعلا عدیلی نوشته شده است. این اثر تنها به روایت زندگی ایرج نمیپردازد و بخش قابل توجهی از آن به بررسی شیوه آوازخوانی، همکاری با بزرگان موسیقی، خاطرات، گفتوگوها و تحلیل اجراهای او اختصاص دارد. نکته مهم اینکه مراحل تدوین کتاب با اطلاع و تأیید خود ایرج انجام شده و دستخطی از او نیز در ابتدای کتاب به چاپ رسیده است.
کتاب در سه فصل تنظیم شده است؛ فصل نخست زندگی و فعالیتهای هنری ایرج، خاطرات، تواناییهای آوازی و همکاریهای او با استادان موسیقی را مرور میکند. فصل دوم شامل گفتوگوهایی با ایرج، دوستان و نزدیکان اوست و فصل سوم به تحلیل آوازها، اجراهای رادیویی و فهرست تصنیفها و همکاران این خواننده اختصاص دارد.
ایرج خواجه امیری درگذشت
حسین خواجهامیری مشهور به ایرج، خواننده پیشکسوت و از چهرههای ماندگار آواز ایرانی، روز چهارشنبه ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ در ۹۴ سالگی درگذشت. او در ماههای پایانی زندگی با مشکلات جسمانی روبهرو بود و مدتی نیز تحت مراقبتهای پزشکی قرار داشت.
خبر فوت ایرج خواجه امیری از سوی خانه موسیقی ایران اعلام شد و واکنش گسترده هنرمندان و اهالی موسیقی را به همراه داشت؛ خوانندهای که بیش از هفت دهه فعالیت هنری، صدها آواز و ترانه و حضور پررنگ در برنامه گلها و موسیقی سینمای ایران را در کارنامه خود به جا گذاشت.
علت مرگ ایرج خواجه امیری
علت دقیق درگذشت ایرج خواجهامیری بهصورت رسمی اعلام نشده است. او پیش از فوت مدتی با مشکلات جسمانی روبهرو بود و تحت مراقبت پزشکی قرار داشت.
آلبومها و آهنگهای معروف ایرج خواجه امیری
ایرج خواجهامیری در طول چند دهه فعالیت، صدها آواز، تصنیف و ترانه اجرا کرد که تعدادی از آنها بیش از دیگر آثارش در حافظه مخاطبان ماندگار شدهاند. «من یه پرندهام» یا «پرنده»، «پیرهن صورتی»، ترانههای فیلم «گنج قارون»، «نیاز»، «غزلخوان»، «گل من» و «گلدون بیگل» از معروفترین آثار ایرج خواجه امیری به شمار میروند.
در میان آثار سینمایی او، ترانههای «گنج قارون» جایگاه ویژهای دارند؛ آثاری که با تصویر محمدعلی فردین نیز در ذهن مخاطبان پیوند خوردند. «من یه پرندهام» و «پیرهن صورتی» نیز از ترانههای خاطرهانگیز ایرج هستند که سالها پس از اجرای اولیه همچنان با نام و صدای او شناخته میشوند.
- نیاز
- غزلخوان
- همه چشمها به ایرانه
- به یاد فردین
- پرنده
- حرف نگفته
- شب بارانی
- خاطرات زندگی
- گل من
- گلدون بیگل
- سنگ صبور
- بزم عاشقان؛ مشترک با اکبر گلپایگانی
- قصه زندگی
- من و استاد
- من و بابا؛ مشترک با احسان خواجهامیری
برنامهها و ارکسترهای ایرج خواجه امیری
- ۲۱۳ برنامه گلها شامل برگ سبز، گلهای رنگارنگ، یک شاخه گل و گلهای تازه
- برنامههای رادیو ارتش
- ارکستر دانشجویان
- ارکستر محمدعلی بهارلو
- ارکستر ابراهیم منصوری
- ارکستر عبدالله جهانپناه
- موسیقی ایرانی اولیه
- موسیقی ایرانی FM
- نوایی از موسیقی ملی
- شاعران قصه میگویند
- شما و رادیو
- بزم شاعران
- برنامه پنجم تکنوازان در مایه اصفهان با پیانوی پویان آزاده
- برنامه دهم تکنوازان در دستگاه ماهور با پیانوی پویان آزاده
جوایز و افتخارات ایرج خواجه امیری
- دریافت نشان درجه یک فرهنگ و هنر در سال ۱۳۸۸ به پاس سالها فعالیت در موسیقی اصیل ایرانی
- برگزاری مراسم بزرگداشت و تجلیل از ایرج در ۸ شهریور ۱۳۹۲ با حضور محمدرضا شجریان، فرهنگ شریف و جمعی از بزرگان موسیقی ایران
- دریافت دکترای افتخاری موسیقی با گرایش آواز در جشن ۸۵ سالگی در دی ۱۳۹۶
- دریافت تندیس حافظ؛ جایزه ویژه یک عمر فعالیت هنری در دومین جشن تئاتر و موسیقی علی معلم در سال ۱۴۰۲