تاریخ جشن مهرگان 1405 + آداب و رسوم، سفره، نماد و محل برگزاری
جشن مهرگان در تقویم ایرانی چه روزی است و آداب و رسوم آن چیست؟ پس از مطالعه مطلب پیش رو، درباره حقایق جشن کهن مهرگان بیشتر خواهید دانست.
همه چیز درباره جشن مهرگان، این مناسبت کهن ایرانی
جشن مهرگان یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است که با مهر، دوستی، روشنایی، سپاسگزاری و فراوانی پیوند دارد. این جشن در گذشته جایگاه مهمی در تقویم و فرهنگ ایرانی داشته و امروزه نیز در میان برخی جوامع ایرانی، به‌ویژه زرتشتیان، با آیین‌های گوناگون برگزار میشود. مهرگان همچنین در سال ۲۰۲۴ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسید؛ پرونده این آیین به‌صورت مشترک از سوی ایران و تاجیکستان ارائه شده بود.
اگر برای نوشتن متن در مورد جشن مهرگان یا انشا در مورد جشن مهرگان، نیاز به تکمیل اطلاعات خود راجع‌به این مناسبت زیبا دارید، مطالعه ادامه این بخش را به شما توصیه می‌کنیم.
جشن مهرگان چه روزی است؟
برای پاسخ به این پرسش، باید به یک نکته مهم درباره گاه‌شماری توجه کرد؛ در سنت زرتشتی، مهرگان با «مهر روز» از «ماه مهر» ارتباط دارد؛ یعنی شانزدهمین روز از ماه مهر. دانشنامه ایرانیکا نیز همین ساختار را برای تقویم زرتشتی ثبت کرده است.
با این حال، در تقویم‌های امروزی ایران، ۱۰ مهر نیز به‌عنوان «مهر روز، جشن مهرگان» درج شده و این تاریخ در تقویم سال ۱۴۰۵ نیز آمده است.
بنابراین اگر منظور، تاریخ رایج درج‌شده برای مناسبت در تقویم‌های ایران باشد، تاریخ جشن مهرگان ۱۴۰۵ جمعه ۱۰ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۲ اکتبر ۲۰۲۶ بوده است. در عین حال، برای جلوگیری از اشتباه، باید در نظر داشت که در منابع تاریخی و سنت تقویمی زرتشتی، «مهر روز» به روز شانزدهم ماه مهر اشاره دارد که این تفاوت نتیجه تحول و تفاوت میان شیوه‌های گاه‌شماری و سنت‌های برگزاری مهرگان است.
اگر مبنای ما برای تعیین تاریخ جشن مهرگان، سنت تقویمی کهن ایرانی باشد، تاریخ مهرگان امسال به شرح زیر است:
- پنج‌شنبه 16 مهر 1405
- 8 اکتبر 2026
- 26 ربیع‌الثانی 1448
مهرگان چیست و چرا اهمیت دارد؟
مهرگان جشنی پاییزی است که در پیوند با مهر و همچنین فصل برداشت محصولات کشاورزی شکل گرفته است. در پرونده یونسکو، مهرگان آیینی مرتبط با برداشت پاییزی و سپاسگزاری برای محصولات و دام‌ها معرفی شده است. این آیین فقط به یک گروه مذهبی محدود نیست و شکل برگزاری آن در مناطق و میان جوامع مختلف تفاوت دارد.
در منابع تاریخی، مهرگان در کنار نوروز از جشن‌های مهم ایرانی دانسته شده و در دوره‌های مختلف، از دربار پادشاهان تا اجتماعات محلی، جلوه‌های متفاوتی داشته است.
تاریخچه جشن مهرگان
ریشه‌های مهرگان به سنت‌های بسیار قدیمی ایرانی بازمی‌گردد. نام این جشن با «مهر» یا «میترا» ارتباط دارد؛ مفهومی که در سنت‌های ایرانی با پیمان، دوستی و داوری نیز پیوند داشته است. درباره خاستگاه دقیق برخی از آیین‌های مهرگان میان پژوهشگران دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، بنابراین نمی‌توان تمام روایت‌های رایج درباره این جشن را با یک میزان قطعیت تاریخی بیان کرد.
مهرگان در دوره‌های تاریخی مختلف اهمیت خود را حفظ کرد. منابع تاریخی از برگزاری جشن، هدیه دادن، مهمانی، موسیقی، شادی و حتی آیین‌های درباری در ارتباط با آن خبر می‌دهند. همچنین در دوره‌هایی، پادشاهان و فرمانروایان در این مناسبت به زیردستان یا سپاهیان خود هدیه و لباس می‌دادند.
مهرگان در شاهنامه
یکی از مهم‌ترین روایت‌های ادبی درباره مهرگان را می‌توان در شاهنامه فردوسی پیدا کرد. در داستان فریدون، پیروزی او و پایان فرمانروایی ضحاک با برپایی جشنی پیوند خورده است.
فردوسی در توصیف این رویداد می‌سراید:
به روز خجسته سر مهرماه
به سر بر نهاد آن کیانی کلاه
سپس از برپایی جشن و شادی مردم سخن می‌گوید و در ادامه، نام مهرگان را به این رویداد پیوند می‌دهد:
پرستیدن مهرگان دین اوست
تن‌آسانی و خوردن آیین اوست
بنابراین، جشن مهرگان در شاهنامه تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه در روایت فردوسی با فریدون، پیروزی بر ضحاک، برقراری نظم و آغاز دوره‌ای تازه ارتباط پیدا می‌کند.
البته باید توجه داشت که روایت شاهنامه یک روایت حماسی و اسطوره‌ای است و نباید همه جزئیات آن را به‌عنوان گزارش تاریخی قطعی از زمان برگزاری مهرگان در دوره‌های باستان در نظر گرفت.
آداب و رسوم جشن مهرگان
آداب و رسوم جشن مهرگان در طول زمان و در مناطق مختلف یکسان نبوده است. برخی رسم‌ها در منابع تاریخی آمده‌اند و برخی دیگر در شکل‌های امروزی جشن دیده می‌شوند.
از مهم‌ترین جلوه‌های این آیین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- گردهمایی خانواده‌ها و دوستان
- شادباش گفتن و تبریک مهرگان
- چیدن سفره‌ای با خوراکی‌ها و محصولات فصل
- استفاده از میوه‌های پاییزی
- آماده کردن شیرینی و خوراکی‌های سنتی
- موسیقی، آواز و رقص در برخی جشن‌ها
- اجرای برنامه‌های فرهنگی و هنری
- نیایش و خواندن بخش‌هایی از متون دینی در میان زرتشتیان
- برگزاری برنامه‌های محلی مانند نمایش یا ورزش‌های سنتی
یونسکو نیز در شرح آیین مهرگان به موسیقی، آواز، رقص، نمایش، ورزش‌های محلی، نمایش و فروش صنایع‌دستی و همچنین آماده‌سازی سفره‌ای از محصولات کشاورزی اشاره کرده است. البته این رسم‌ها بسته به جامعه و منطقه برگزارکننده متفاوت هستند.
سفره جشن مهرگان
یکی از شناخته‌شده‌ترین بخش‌های جشن، سفره جشن مهرگان است. این سفره در شکل‌های امروزی می‌تواند با میوه‌ها و محصولات پاییزی، شیرینی، خشکبار و خوراکی‌های مختلف آراسته شود.
در برخی سنت‌های ایرانی، سفره مهرگان علاوه بر زیبایی ظاهری، یادآور فراوانی، برداشت محصول و سپاسگزاری از طبیعت است.
در سفره مهرگان چه چیزهایی می‌گذارند؟
بسته به منطقه و سنت خانوادگی، می‌توان خوراکی‌ها و عناصر مختلفی را روی سفره قرار داد؛ از جمله:
- انار و سیب
- انگور و دیگر میوه‌های پاییزی
- گندم و برنج
- خشکبار و آجیل
- شیرینی
- گل و گیاه
- غذاهای محلی
- نوشیدنی‌های سنتی
نماد جشن مهرگان چیست؟
اگر بخواهیم نماد جشن مهرگان را در یک مفهوم خلاصه کنیم، می‌توان از «مهر» و مفاهیمی مانند دوستی، پیمان، روشنایی، سپاسگزاری و فراوانی یاد کرد. همچنین از نظر تاریخی، نام جشن با میترا ارتباط دارد و در منابع پژوهشی، میترا با مفاهیمی مانند پیمان و داوری پیوند خورده و مهرگان نیز با فصل پاییز و برداشت محصول ارتباط یافته است.
جشن مهرگان کجا برگزار میشود؟
در میان زرتشتیان ایران، شهرهایی مانند تهران، یزد و کرمان سابقه برگزاری آیین‌های مهرگان را دارند و در سال‌های اخیر برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی مرتبط با این جشن در نقاط مختلف برگزار شده است. البته مهرگان یک جشن وابسته به یک مکان واحد نیست و بسته به جامعه برگزارکننده، می‌تواند در خانه‌ها، انجمن‌های فرهنگی، نیایشگاه‌ها و فضاهای عمومی یا فرهنگی برگزار شود.
