کشفی باورنکردنی در اعماق ایران؛ دو شکاف بزرگ از چشم دانشمندان پنهان نماند!
محققان چینی با بررسی داده‌های ۶۹ ایستگاه لرزه‌نگاری، دو شکاف عظیم در اعماق زمین ایران شناسایی کردند؛ کشفی مهم درباره ساختار زمین.
کشف دو شکاف عظیم در اعماق زمین ایران توسط محققان چینی؛ راز تازه‌ای از زیر پای ایران فاش شد
محققان چینی در یک پژوهش زمین‌شناسی، دو شکاف عظیم و پنهان را در اعماق زمین ایران شناسایی کرده‌اند؛ کشفی مهم که اطلاعات تازه‌ای درباره ساختار پوسته زمین، حرکت صفحات تکتونیکی و چگونگی شکل‌گیری رشته‌کوه‌ها و اقیانوس‌ها در اختیار دانشمندان قرار می‌دهد.
این پژوهش به سرپرستی گروهی از محققان آکادمی علوم چین انجام شده و نتایج آن می‌تواند درک دانشمندان از یکی از پیچیده‌ترین فرایندهای زمین‌شناختی، یعنی برخورد قاره‌ها و نابودی اقیانوس‌های باستانی، را تغییر دهد.
محققان چینی چگونه دو شکاف عظیم را در زیر زمین ایران کشف کردند؟
پژوهشگران برای شناسایی ساختارهای پنهان در اعماق زمین، اطلاعات ثبت‌شده در ۶۹ ایستگاه لرزه‌نگاری را بررسی کردند. این ایستگاه‌ها ارتعاشات ناشی از زمین‌لرزه‌های دوردست را ثبت کرده بودند و داده‌های مورد استفاده در تحقیق به بازه زمانی مارس ۲۰۱۷ تا سپتامبر ۲۰۱۸ مربوط می‌شد.
دانشمندان با تحلیل سرعت انتشار امواج لرزه‌ای توانستند اطلاعاتی درباره دما، چگالی و ویژگی‌های سنگ‌های زیر سطح زمین به دست آورند. تغییر سرعت این امواج به محققان کمک کرد تا تصویری دقیق‌تر از ساختار صفحات تکتونیکی و نحوه حرکت آن‌ها در اعماق زمین ترسیم کنند.
نتیجه بررسی‌ها، شناسایی دو شکاف با موقعیت و ساختار متفاوت در زیر زمین ایران بود؛ دو گسیختگی زمین‌شناختی که هرکدام در جریان فرایندهای متفاوتی شکل گرفته‌اند.
دو شکاف کشف‌شده در کدام مناطق ایران قرار دارند؟
بر اساس نتایج این تحقیق، شکاف نخست به‌صورت افقی در محل اتصال منطقه برخورد زاگرس به پهنه فرورانش مکران قرار دارد.
شکاف دوم ابعاد کوچک‌تری دارد و به شکل عمودی، در عمق کمتر و در نزدیکی گودال مکران شناسایی شده است.
پژوهشگران معتقدند تفاوت ساختار زمین‌شناختی این دو منطقه و نحوه حرکت صفحات قاره‌ای و اقیانوسی، نقش مهمی در شکل‌گیری این گسیختگی‌ها داشته است.
علت ایجاد شکاف‌های عظیم در اعماق زمین ایران چیست؟
برای درک علت شکل‌گیری این شکاف‌ها باید به ساختار صفحه عربستان و تفاوت میان بخش اقیانوسی و قاره‌ای آن توجه کرد.
بخش اقیانوسی صفحه عربستان در گذشته بخشی از اقیانوس باستانی نئوتتیس بوده و از سنگ‌های بازالتی تشکیل شده است. این سنگ‌ها چگالی بیشتری دارند و نسبت به پوسته قاره‌ای نازک‌تر هستند؛ به همین دلیل هنگام برخورد صفحات زمین، تمایل دارند به زیر صفحه مجاور فرو بروند. این پدیده در زمین‌شناسی با عنوان فرورانش شناخته می‌شود.
در مقابل، بخش قاره‌ای صفحه عربستان از سنگ‌هایی ضخیم‌تر و کم‌چگال‌تر تشکیل شده که ترکیبات آن‌ها به گرانیت شباهت دارد. این بخش به‌راحتی وارد فرایند فرورانش نمی‌شود و هنگام برخورد با صفحات دیگر، مقاومت بیشتری نشان می‌دهد؛ موضوعی که می‌تواند به ایجاد فشار و شکل‌گیری رشته‌کوه‌ها منجر شود.
به گفته پژوهشگران، تفاوت رفتار این دو بخش از صفحه تکتونیکی یکی از عوامل اصلی ایجاد ساختارهای شناسایی‌شده در این مطالعه است.
تفاوت عمق فرورانش در زاگرس و مکران چه چیزی را نشان می‌دهد؟
یکی از یافته‌های مهم این تحقیق، تفاوت قابل‌توجه عمق فرورانش در دو منطقه زاگرس و مکران است.
بررسی‌ها نشان می‌دهد سنگ‌کره اقیانوسی در پهنه فرورانش مکران به‌طور پیوسته تا عمق دست‌کم ۴۵۰ کیلومتری زیر سطح زمین فرو رفته است. در مقابل، سنگ‌کره قاره‌ای در منطقه برخورد زاگرس در غرب، به عمقی بیش از ۳۰۰ کیلومتر نرسیده است.
این اختلاف عمق نشان می‌دهد که بخش‌های اقیانوسی و قاره‌ای صفحه عربستان رفتار یکسانی در برابر فشار و حرکت صفحات زمین ندارند. همین تفاوت‌ها به جداشدن و گسیختگی بخش‌هایی از صفحه تکتونیکی منجر شده است.
آیا دو شکاف زیرزمینی ایران در آینده به یکدیگر متصل می‌شوند؟
مدل‌سازی‌های انجام‌شده در این پژوهش نشان می‌دهد دو شکاف شناسایی‌شده به‌صورت مستقل و طی چند میلیون سال گذشته شکل گرفته و گسترش یافته‌اند.
با این حال، محققان احتمال می‌دهند که ادامه روند گسترش این گسیختگی‌ها در نهایت باعث اتصال آن‌ها شود. بر اساس توضیحات ارائه‌شده در مقاله، با پیشروی شکاف‌ها، مرز میان پوسته قاره‌ای و اقیانوسی به‌تدریج از بین می‌رود.
پژوهشگران همچنین معتقدند شکاف دوم احتمالاً از محل اتصال گودال مکران به مرز گسل آغاز شده و هم‌زمان با حرکت صفحه قاره‌ای به سمت شمال، در جهت جنوب گسترش پیدا کرده است. شکل‌گیری این شکاف بیشتر به حرکت صفحات تکتونیکی ارتباط دارد تا تفاوت ترکیب سنگ‌های اقیانوسی و قاره‌ای.
کشف جدید محققان چینی چه اهمیتی برای علم زمین‌شناسی دارد؟
اهمیت این تحقیق تنها به شناسایی دو شکاف در اعماق زمین ایران محدود نمی‌شود. یافته‌های آن می‌تواند به دانشمندان کمک کند یکی از مراحل نادر چرخه زمین‌شناختی موسوم به چرخه ویلسون (Wilson Cycle) را بهتر بررسی کنند.
چرخه ویلسون فرایندی است که چگونگی شکل‌گیری اقیانوس‌ها، گسترش آن‌ها و در نهایت بسته‌شدن و نابودی آن‌ها بر اثر حرکت صفحات تکتونیکی را توضیح می‌دهد.
به این ترتیب، بررسی ساختارهای زیرزمینی ایران فرصتی ارزشمند برای شناخت بهتر نحوه برخورد قاره‌ها، فرورانش پوسته اقیانوسی و تغییرات عمیق در ساختار زمین فراهم می‌کند.
این پژوهش تصویری تازه از تحولات زمین‌شناختی منطقه ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد فرایندهایی که طی میلیون‌ها سال در اعماق زمین رخ می‌دهند، چگونه می‌توانند ساختار قاره‌ها و مرزهای زمین‌شناختی را دستخوش تغییر کنند.