نام واقعی شمس تبریزی چه بود؟ ماجرای همسرش کیمیا + رابطه شمس و مولانا
شمس تبریزی در زمان کدام پادشاه بود و با چه کسی ازدواج کرد؟ حقایقی جذاب درباره شخصیت شمس و علت مرگ او که تا پیش از این نمیدانستید!
جزئیات زندگی شمس تبریزی و کتابها و اشعار این شاعر بزرگ
شمس تبریزی از شخصیتهایی است که اهمیت تاریخی و فرهنگی او تنها به یک دوره از زندگی یا ارتباطش با مولانا محدود نمیشود. زندگی او نمونهای از پیوند میان سفر، تجربه عرفانی و جستوجوی حقیقت در سنت فکری ایران است.
آشنایی با زندگی و اندیشههای شمس، علاوه بر شناخت یکی از عارفان برجسته قرون گذشته، فرصتی برای درک بهتر زمینههای شکلگیری آثار مولانا و جایگاه عرفان در ادبیات فارسی فراهم میکند.
اگرچه بسیاری از جزئیات زندگی شمس، از دوران کودکی تا سرانجام او، همچنان در هالهای از ابهام قرار دارند، آثار و روایتهای باقیمانده از او نشان میدهند که اندیشههایش در شکلگیری یکی از مهمترین جریانهای ادبی و معنوی تاریخ ایران نقشی ماندگار داشته است.
در ادامه این بخش از نمناک، زندگی و اشعار شمس تبریزی را مورد بررسی قرار دادهایم، با ما همراه باشید.
شمس تبریزی که بود؟
شمس تبریزی که در تقویم ایران هفتم مهرماه به بزرگداشت او اختصاص دارد، از عارفان نامدار سده هفتم هجری است که حدود سال ۵۸۲ هجری قمری، برابر با ۱۱۸۶ میلادی، در تبریز متولد شد.
نام شمس در تاریخ عرفان و ادبیات فارسی با تحول فکری و معنوی مولانا جلالالدین محمد بلخی پیوند خورده است. بااینحال، شناخت شمس تنها به این ارتباط مشهور محدود نمیشود؛ زندگی پرفراز و نشیب، دیدگاههای متفاوت درباره سلوک و سخنان تأملبرانگیز او، ابعاد گوناگونی از شخصیت این عارف ایرانی را آشکار میکند.
زندگی شمس در دورهای از تحولات سیاسی و اجتماعی گسترده در ایران و سرزمینهای پیرامون آن سپری شد. او برخلاف بسیاری از عالمان و عارفان همعصر خود، کمتر به حضور در محافل رسمی و کسب شهرت علاقه نشان میداد و بخش مهمی از زندگیاش را در سفر و دیدار با اهل معرفت گذراند.
نام واقعی شمس چه بود؟
شمس تبریزی در منابع تاریخی با نام محمد بن علی بن ملکداد تبریزی شناخته میشود.
القاب شمس
شمسالدین، شمسالدین محمد و شمس تبریزی از نامها و لقبهایی هستند که برای اشاره به شمس به کار رفتهاند.
شمس تبریزی در زمان کدام پادشاه زندگی میکرد؟
شمس تبریزی در دورهای زندگی میکرد که خوارزمشاهیان بر بخش بزرگی از ایران و سرزمینهای همجوار حکومت داشتند و حمله مغول نیز ساختار سیاسی منطقه را دگرگون کرد.
مهمترین فرمانروایان همدوره او عبارت بودند از:
- سلطان محمد خوارزمشاه: فرمانروای خوارزمشاهی از سال ۵۹۶ تا ۶۱۷ هجری قمری.
- سلطان جلالالدین خوارزمشاه: آخرین پادشاه بزرگ خوارزمشاهی که از سال ۶۱۷ تا ۶۲۸ هجری قمری حکومت کرد.
- حاکمان مغول: در سالهای پایانی زندگی شمس، بخشهای وسیعی از ایران و مناطق پیرامون آن زیر سلطه مغولان قرار گرفته بود.
خانواده و استادان شمس تبریزی
درباره خانواده شمس تبریزی اطلاعات چندانی در منابع باقی نمانده است. در برخی گزارشهای تاریخی، پدر او علی بن ملکداد معرفی شده که به تجارت پارچه اشتغال داشته و از خراسان به تبریز آمده بود.
شمس در یکی از سخنان منسوب به خود، درباره تربیت دوران کودکیاش چنین میگوید:
این عیب از پدر و مادر بود که مرا چنین به ناز برآوردند.
اساتید شمس
شمس تبریزی در مسیر عرفانی خود با شماری از مشایخ و استادان تصوف ارتباط داشت. او به یک محیط یا استاد مشخص محدود نماند و در جریان سفرهایش با افراد مختلفی آشنا شد و از محضر آنان بهره برد.
در گزارشهای مربوط به زندگی او، نام این اساتید مورد تاکید قرار دارد:
- شیخ رکنالدین سجاسی: از مشایخ صوفیه که نامش در روایتهای مربوط به تربیت معنوی شمس آمده است.
- بابا کمال جندی: از عارفانی که در برخی منابع بهعنوان یکی از استادان شمس معرفی شده است.
- ابوبکر سلّهباف تبریزی: از مشایخ منسوب به حلقه تربیتی شمس که در روایتهای زندگینامهای او از وی یاد شده است.
ویژگیهای شخصیتی و شیوه زندگی شمس تبریزی
شمس تبریزی را نمیتوان صرفاً عارفی دانست که در یک شهر اقامت داشته و در حلقهای ثابت به تعلیم شاگردان مشغول بوده است. روایتهای تاریخی، او را شخصیتی اهل سفر، گفتوگو و تجربه معرفی میکنند که از چارچوبهای معمول زندگی خانقاهی فاصله میگرفت.
او در بسیاری از حکایتها، فردی صریحگو و بیپرده تصویر شده است؛ کسی که در بیان باورهای خود، بیش از جایگاه اجتماعی افراد به حقیقت سخن و تجربه درونی اهمیت میداد.
مهمترین ویژگیهای شمس
۱. علاقه به سفر و تجربهاندوزی:شمس بخش مهمی از عمر خود را در سفر گذراند. در روایتهای زندگی او، از حضورش در شهرهایی مانند بغداد، حلب و دمشق یاد شده است. سفر برای او تنها جابهجایی جغرافیایی نبود، بلکه فرصتی برای دیدار با اهل علم و عرفان و آزمودن تجربههای تازه به شمار میرفت.
۲. فاصله گرفتن از شهرت و جایگاه رسمی:شمس برخلاف بسیاری از عالمان شناختهشده روزگار خود، به شهرت اجتماعی و حضور در محافل رسمی گرایش چندانی نشان نمیداد. در برخی گزارشها آمده است که او گاه در کاروانسراها اقامت میکرد و از وابستگی به مراکز رسمی مذهبی پرهیز داشت.
۳. تأکید بر تجربه درونی:در سخنان شمس، شناخت حقیقت به دانستن مجموعهای از اطلاعات محدود نمیشود. او در گفتارهای خود بارها به اهمیت دگرگونی درونی، صداقت با خویشتن و عبور از ظواهر اشاره میکند.
دیدار شمس تبریزی و مولانا در قونیه
یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ عرفان فارسی، آشنایی شمس تبریزی با مولانا جلالالدین محمد بلخی در شهر قونیه است؛ دیداری که در روایتهای ادبی و عرفانی، نقطه عطفی در زندگی هر دو شخصیت به شمار میرود.
مولانا پیش از آشنایی با شمس، عالمی شناختهشده بود که در زمینه علوم دینی و فقه فعالیت میکرد. او در قونیه به تدریس و وعظ مشغول بود و شاگردان و پیروان بسیاری داشت.
در مقابل، شمس عارفی مسافر بود که به دنبال گفتوگو و ارتباط با اهل معرفت میگشت. برخورد این دو شخصیت با پیشینهها و شیوههای زندگی متفاوت، زمینهساز رابطهای شد که بعدها در تاریخ ادبیات فارسی بازتاب گستردهای پیدا کرد.
تأثیر شمس تبریزی بر اندیشه و شعر مولانا
ارتباط شمس و مولانا به یکی از شناختهشدهترین نمونههای تأثیرگذاری یک عارف بر شخصیت و آثار عارف دیگر تبدیل شده است. این ارتباط، هم در زندگی شخصی مولانا و هم در آثار ادبی او بازتاب پیدا کرد.
مولانا پس از آشنایی با شمس، بخش زیادی از وقت خود را به گفتوگو و معاشرت با او اختصاص داد. این تغییر در برنامه زندگی مولانا، واکنشهایی را در میان برخی نزدیکان و شاگردانش به همراه داشت.
دگرگونی در زندگی مولانا
پیش از دیدار با شمس، فعالیتهای مولانا بیشتر بر تدریس علوم دینی، وعظ و راهنمایی شاگردان متمرکز بود. پس از این آشنایی، توجه او به تجربه عرفانی، شعر و بیان عاطفی مفاهیم معنوی افزایش یافت.
از مهمترین جلوههای این تحول میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- گسترش مضامین عشق و اشتیاق معنوی در شعر مولانا.
- توجه بیشتر به موسیقی و سماع در سنت عرفانی مرتبط با مولانا.
- فاصله گرفتن نسبی از برنامههای معمول تدریس و وعظ در دوره معاشرت نزدیک با شمس.
- شکلگیری بخش مهمی از غزلیات مولانا با مضامین مربوط به شمس، فراق و اشتیاق.
همسر شمس تبریزی کیست؟
یکی از بخشهای بحثبرانگیز زندگی شمس تبریزی، روایت ازدواج او با کیمیا خاتون است؛ زنی که در منابع مربوط به زندگی مولانا از او یاد شده و معمولاً دخترخوانده مولانا معرفی میشود.
بر اساس روایتهای مشهور، کیمیا خاتون در محیط خانوادگی مولانا زندگی میکرد و پس از آشنایی با شمس، ازدواج آن دو صورت گرفت. علت و زمان دقیق درگذشت کیمیا خاتون همسر شمس تبریزی در گزارشهای موجود تاریخی، بهطور دقیق مشخص نیست.
چرا شمس تبریزی قونیه را ترک کرد؟
پس از مدتی معاشرت نزدیک شمس و مولانا، روابط میان شمس و برخی از اطرافیان مولانا دچار تنش شد. شماری از شاگردان و نزدیکان مولانا از تغییر برنامه زندگی او و اختصاص یافتن بخش زیادی از وقتش به شمس رضایت نداشتند.
در روایتهای تاریخی، مخالفت برخی از اطرافیان مولانا یکی از عوامل مهم در نخستین جدایی شمس از قونیه دانسته شده است.
نخستین سفر شمس به دمشق
شمس در سال ۶۴۳ هجری قمری قونیه را ترک کرد و به دمشق رفت. این جدایی تأثیر عاطفی عمیقی بر مولانا گذاشت و در روایتهای مربوط به زندگی او، آغاز دورهای از دلتنگی و جستوجوی شمس به شمار میرود.
مولانا پس از رفتن شمس، از طریق نامهها و فرستادگان خود در پی یافتن او برآمد. در برخی منابع آمده است که سلطان ولد، فرزند مولانا، نیز در بازگشت شمس نقش داشت.
این دوره از زندگی مولانا در آثار ادبی او بازتاب گستردهای پیدا کرد و مضامین فراق، اشتیاق و جستوجوی محبوب در شعرهایش برجستهتر شد.
بازگشت شمس به قونیه و جدایی دوم
پس از نخستین جدایی، شمس بار دیگر به قونیه بازگشت. این بازگشت، بنا بر روایتهای مشهور، با استقبال مولانا همراه بود و رابطه آن دو برای مدتی دوباره ادامه یافت.
بااینحال، آرامش این دوره نیز پایدار نماند. اختلافها و تنشهای پیرامون شمس ادامه داشت و سرانجام او برای بار دوم قونیه را ترک کرد و درباره سرنوشت شمس پس از دومین خروج او از قونیه، روایتهای گوناگونی وجود دارد. در برخی منابع، از رفتن او به شهرهای دیگر سخن گفته شده و در برخی دیگر، موضوع ناپدیدشدن یا کشتهشدن او مطرح شده است.
آثار و نوشتههای شمس تبریزی
اگرچه شمس تبریزی بیشتر بهعنوان عارف و آموزگار معنوی شناخته میشود، سخنان و اندیشههای او نیز در قالب مجموعههایی مکتوب به دست نسلهای بعد رسیده است. آثار منسوب به او، بهویژه مقالات شمس، منبع مهمی برای شناخت دیدگاههای عرفانی و شخصیت او محسوب میشوند.
مقالات شمس تبریزی
مهمترین اثر مرتبط با شمس، کتاب مقالات شمس است. این مجموعه شامل گفتارها، حکایتها، پرسشوپاسخها و تأملات عرفانی اوست که در جریان مجالس و گفتوگوهایش بیان شدهاند.
مقالات، برخلاف یک زندگینامه منظم، روایت پیوستهای از زندگی شمس ارائه نمیکند؛ بلکه مطالب آن موضوعات متنوعی را در بر میگیرد.
دیوان شمس تبریزی
یکی از اشتباهات رایج درباره آثار شمس، نسبت دادن دیوان شمس به خود اوست. لازم به تاکید است که دیوان شمس یا دیوان کبیر، مجموعهای از غزلیات مولانا جلالالدین محمد بلخی است، نه دیوان شعری مستقل از شمس تبریزی.
مرگ شمس تبریزی و آرامگاه او
برخی منابع سال ۶۴۵ هجری قمری، برابر با حدود ۱۲۴۷ میلادی، را سال درگذشت شمس دانستهاند؛ اما درباره مکان و چگونگی مرگش روایتهای مختلفی وجود دارد.
در برخی گزارشها، از کشتهشدن شمس در قونیه سخن گفته شده است. در مقابل، روایتهایی نیز وجود دارند که او را در سالهای پایانی زندگی در شهر خوی ساکن دانستهاند.
آرامگاه شمس تبریزی در کجاست؟
آرامگاه منسوب به شمس تبریزی در شهر خوی، واقع در استان آذربایجان غربی ایران، قرار دارد. این مکان از شناختهشدهترین جاذبههای فرهنگی و تاریخی شهر خوی است و نام شمس را با میراث عرفانی منطقه پیوند میدهد. ضمنا در مجموعه آرامگاه، منارهای تاریخی نیز وجود دارد که بهعنوان یکی از نشانههای شاخص این مکان شناخته میشود.
