تربیت فرزند به روش پیشنهادی قرآن؛ صاحب بهترین کودک خانواده شوید
تربیت فرزند در قرآن بر پایه ارزشهای اخلاقی و ایمان شکل میگیرد؛ در این مطلب، راهکارهای تربیت اخلاقی و دینی کودک با روشهای قرآنی توضیح داده شده است.
شیوه تربیت کودک از منظر قرآن
بهترین راه برای تربیت کودک از نظر قرآن کریم، ، مبتنی بر شناخت حقیقت انسان و نیازهای روحی و روانی اوست. والدین، به عنوان باغبانان کودک، وظیفه دارند که با انجام وظایف خود و رعایت حقوق فرزند، کودک را به سمت رشد و شکوفایی هدایت کنند. در ادامه ذکر خواهیم کرد که والدین چگونه می توانند فرزند خود را بر اساس فرمایشات قرآن کریم و اولیا الهی تر بیت کنند.
حقوق فرزند بر والدین
در ادامه حقوق فرزند بر والدین را آورده ایم که شامل موارد زیر است:
تامین نیازهای اساسی
والدین موظفند نیازهای اساسی فرزند خود مانند غذا، لباس، مسکن، آموزش و بهداشت را تامین کنند.یکی از حقوق اساسی فرزند بر والدین، دریافت شیر است.
انتخاب نام نیک
والدین باید نامی نیکو و مناسب برای کودک انتخاب کنند. انتخاب نام نیک با معنی خوب ، هویت و آرزوهای آینده فرزند را شکل میدهد.
تعلیم قرآن
آموزش دادن به کودک، به ویژه آموزش قرآن و احکام اسلام، یکی از مهمترین حقوق کودک بر والدین است.
تربیت دینی
والدین باید کودک را به سمت دین و اخلاق هدایت کنند. نباید در تربیت دینی فرزند افراط کرد و باید این کار به گونهای انجام شود که به حقوق و آزادیهای فرزند آسیب نرساند.
تکریم و احترام
والدین باید به شخصیت و حقوق فرزند خود احترام بگذارند و از تحقیر و آزار و اذیت او خودداری کنند.
عدالت میان فرزندان
والدین باید بین فرزندان خود عدالت را رعایت کنند و به هر کدام توجه و محبت یکسان داشته باشند. پیامبر اکرم(ص) در این باره سفارش فراوان داشته از جمله نعمان بن بشیر می گوید:شنیدم پیامبر(ص) فرمود:بین فرزندانتان به عدالت رفتار کنید.
حمایت در برابر سوء استفاده
والدین موظفند از فرزند خود در برابر هرگونه سوء استفاده، از جمله خشونت خانگی و استثمار، محافظت کنند.
حفظ سلامت جسمی و روانی
والدین باید از سلامت جسمی و روانی فرزند خود محافظت کنند و در صورت نیاز، درمان را فراهم آورند.
والدین چگونه باید کودک را به کارهای خوب تشویق کنند؟
برای تشویق کودک به کارهای خوب، والدین باید نکات زیر را رعایت کنند. این نکات عبارتند از:
استفاده از سیستم جایزه دادن
یکی از بهترین روشها برای تشویق کودک به رفتارهای خوب، استفاده از سیستم جایزه دادن است. با این حال، باید توجه داشت که این روش در کودکان دو سال به بالا بیشتر نتیجه میدهد.
توضیح رفتار خوب و ناخوشایند
والدین باید به کودک توضیح دهند که چه رفتارهایی خوب و خوشایند هستند و چه رفتارهایی ناخوشایند و باید ترک شوند.
نشان دادن عشق و علاقه
برای تربیت یک کودک سالم و شاد، لازم است که والدین عشق و علاقه خود را به او نشان دهند.
گوش دادن به کودک
والدین باید به حرفهای کودک گوش دهند و به او احساس امنیت بدهند.
صبر و شکیبایی
در تربیت کودک، والدین باید صبور و شکیبا باشند و رفتارهای نامناسب او را مورد انتقاد قرار دهند، نه خود او را.
روشهای تربیت در قرآن
در ادامه شما را با شیوه های تربیت کودک بر اساس قرآن آشنا می کنیم.
الگو خوب بودن برای کودک
کودک، به ویژه در سنین پایین، از افراد نزدیک خود الگوبرداری میکند. اگر والدین رفتاری خوب و مسئولانه داشته باشند، کودک نیز احتمالاً آن را تقلید خواهد کرد.
در رابطه با الگو پذیری انسان قرآن کریم در آیه 44 بقره می فرماید:
«أَتَأْمُرُون َ النَّاس َ بِالْبِرِّ وَ تَنسَوْن َ أَنفُسَکُم ؛ آیا مردم را به نیکی دعوت می کنید، اما خودتان را فراموش می نمایید.»
در آیات 2 و 3 سوره صف آمده است:
«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آَمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ(2) کَبُرَ مَقْتًا عِندَ اللَّهِ أَن تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورد اید چرا چیزی می گویید که انجام نمی دهید، نزد خدا سخت ناپسند است که چیزی را بگویید و انجام ندهید.»
بعد از پدر و مادر، یکی از الگوهای کودکان و جوانان «دوستان » آن ها هستند. قرآن کریم در این زمینه هشدار داده و در آیات 27 تا 29 فرقان در این رابطه میفرماید:
«وَیَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلَی یَدَیْهِ یَقُولُ یَا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا﴿27﴾ یَا وَیْلَتَی لَیْتَنِی لَمْ أَتَّخِذْ فُلَانًا خَلِیلًا﴿28﴾لَقَدْ أَضَلَّنِی عَنِ الذِّکْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءنِی وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِلْإِنسَانِ خَذُولًا»
یکی دیگر از موارد الگوگیری کودکان و جوانان ، محیط تعلیم و تربیت آن ها یعنی همان «معلم » و مربی کودکان می باشند. از امام باقر(ع) درباره آیه 24 سوره عبس «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَی طَعَامِهِ؛ انسان باید به غذای خویش بنگرد» سؤال شد، حضرت فرمود:یعنی علمی که فرا می گیرد، بنگرد از چه کسی فرا می گیرد.
الگو گرفتن کودک از پیامبراکرم(ص) و معصومین
کودک خود را با خصوصیسات اخلاقی پیامبر گرامی اسلام و سایر انبیاء الهی و امامان آشنا کنید و کتاب داستان هایی درباره ویژگی های معصومین و انبیا برای او بخوانید تا کودک با پیامبر آشنا شده و ایشان را به عنوان الگو انتخاب کند چرا که قرآن کریم، پیامبر اکرم (ص) را به عنوان الگویی کامل برای تربیت عملی بشر، معرفی می نماید و در آیه چهارم سوره ممتحنه میفرماید:
«قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ فِی إِبْرَاهِیمَ وَالَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَءاؤا مِنکُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ کَفَرْنَا بِکُمْ وَبَدَا بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمُ الْعَدَاوَهُ وَالْبَغْضَاء أَبَدًا حَتَّی تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِیمَ لِأَبِیهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَکَ وَمَا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَّهِ مِن شَیْءٍ رَّبَّنَا عَلَیْکَ تَوَکَّلْنَا وَإِلَیْکَ أَنَبْنَا وَإِلَیْکَ الْمَصِیرُ؛ قطعاً برای شما در [پیروی از] ابراهیم و کسانی که با اویند سرمشقی نیکوست آن گاه که به قوم خود گفتند ما از شما و از آن چه به جای خدا می پرستید بیزاریم به شما کفر می ورزیم و میان ما و شما دشمنی و کینه همیشگی پدیدار شده تا وقتی که فقط به خدا ایمان آورید جز [در] سخن ابراهیم [که] به [نا]پدر[ی] خود [گفت] حتماً برای تو آمرزش خواهم خواست با آن که در برابر خدا اختیار چیزی را برای تو ندارم ای پروردگار ما بر تو اعتماد کردیم و به سوی تو بازگشتیم و فرجام به سوی توست.»
همچنین در آیات 10 تا 12 سوره تحریم نیز در این رابطه آمده است:
«ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِّلَّذِینَ کَفَرُوا …بِکَلِمَاتِ رَبِّهَا وَکُتُبِهِ وَکَانَتْ مِنَ الْقَانِتِینَ؛ خدا برای کسانی که کفر ورزیده اند آن نوح و آن لوط را مثل آورده [که] هر دو در نکاح دو بنده از بندگان شایسته ما بودند و به آن ها خیانت کردند و کاری از دست [شوهران] آن ها در برابر خدا ساخته نبود و گفته شد با داخل شوندگان داخل آتش شوید(10) و برای کسانی که ایمان آورده اند خدا همسر فرعون را مثل آورده آن گاه که گفت پروردگارا پیش خود در بهشت خانه ای برایم بساز و مرا از فرعون و کردارش نجات ده و مرا از دست مردم ستمگر برهان(11) و مریم دخت عمران را همان کسی که خود را پاکدامن نگاه داشت و در او از روح خود دمیدیم و سخنان پروردگار خود و کتاب های او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود»
روش محبت
انسان ، به فطرت خود نیازمند محبت است و در مراحل اولیه زندگی و دوران کودکی خویش به محبتی بیشتر نیاز دارد و تأثیر روش محبت در سازمان دادن به شخصیت کودک بر کسی پوشیده نیست البته محبتی معتدل و راستین و به دور از تکلف و تصنع و متناسب با سن و سال و وضع و حال کودک و به دور از تبعیض که در این زمینه روایاتی از اهل بیت (ع) نیز داریم .
نمونه هایی از این روش را در قرآن کریم ، می توان در داستان حضرت یوسف (ع) جست وجو کرد. یکی در هنگامی که پدرش ، حضرت یعقوب (ع) بنابر تقاضای برادران یوسف ، او را به بازی و گردش می فرستد و خوف از جان یوسف (ع) را دارد. چنان که در آیات 12 و 13 سوره یوسف(ع) فرموده است:
«أَرْسِلْهُ مَعَنَا غَدًا یَرْتَعْ وَیَلْعَبْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ﴿12﴾قَالَ إِنِّی لَیَحْزُنُنِی أَن تَذْهَبُواْ بِهِ وَأَخَافُ أَن یَأْکُلَهُ الذِّئْبُ وَأَنتُمْ عَنْهُ غَافِلُونَ؛ فردا او را با ما بفرست تا [در چمن] بگردد و بازی کند و ما به خوبی نگهبان او خواهیم بود(12) گفت این که او را ببرید سخت مرا اندوهگین می کند و می ترسم از او غافل شوید و گرگ او را بخورد.
خداوند متعال، به پیامبر گرامیش در آیه 159 آل عمران توصیه کرده است که با محبت با مردم رفتار کند :
«فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ؛ پس به [برکت] رحمت الهی با آنان نرمخو [و پرمهر] شدی و اگر تندخو و سخت دل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده می شدند پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه و در کار[ها] با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتی بر خدا توکل کن زیرا خداوند توکل کنندگان را دوست می دارد»
موعظه نیکو
این نوع نصیحت به کودک کمک میکند تا راه درست را بیابد و از اشتباهات خود پشیمان شود. در آیه 125 سوره نحل آمده است:
«ادْعُ إِلِی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَهِ وَالْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَجَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ؛ با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به [شیوهای] که نیکوتر است مجادله نمای در حقیقت پروردگار تو به [حال] کسی که از راه او منحرف شده داناتر و او به [حال] راه یافتگان [نیز] داناتر است.»
روش تعلیم
آموزش دادن به کودک، به ویژه آموزش قرآن و احکام اسلام، یکی از مهمترین حقوق کودک بر والدین است. آموزش نماز، شنا، تیراندازی در تربیت جسمی و روانی کودک مؤثر است و در تربیت قرآنی ، احتیاط های لازم در امور جنسی کودک نیز حایز اهمیت شمرده شده و کودکان باید با اجازه وارد اتاق خواب پدر و مادر شوند.
امام علی (ع) می فرماید:
از دانش ما به کودکان خود چیزی بیاموزید که خداوند به واسطه آن سودشان بخشد.(میزان الحکمه ، همان ، ج 14، ص 7107، ح 22753)
حقوق فرزند بر والدین در تعالیم اسلام
در تعالیم اسلام، حقوق فرزند بر والدین به طور واضح بیان شده است. از جمله این حقوق، آشنایی با تعالیم قرآن، تعلیم احکام اسلام، و ایجاد محبت به اهل بیت (ع) است.
همچنین، رعایت عدالت میان فرزندان و آموزش دادن به آنها در زمینههای مختلف، از جمله تیراندازی، شنا، و سوارکاری، از دیگر حقوق فرزند بر والدین است. در مجموع، بهترین شیوه تربیت کودک از منظر قرآن، مبتنی بر شناخت حقیقت انسان و نیازهای روحی و روانی اوست.
والدین باید با انجام وظایف خود و رعایت حقوق فرزند، کودک را به سمت رشد و شکوفایی هدایت کنند.
ایجاد محبت اهل بیت(ع)
از موضوعاتی که در مسئله تعلیم و تربیت فرزند مطرح شده آن است که پدر و مادر، فرزند را بر دوستی علی بن ابیطالب(ع) و فرزندان او تربیت کنند، زیرا مایه سعادت دنیوی و اخروی است چنان که رسول خدا(ص) خطاب به یکی از انصار فرمود:«فرزندان خود را بر دوستی علی(ع) ادب کنید.»
